Khi Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae bước lên bục phát biểu tại Đại học Quốc gia Hà Nội chiều ngày 2/5/2026, bà không chỉ mang theo một bài diễn văn chính sách mà còn trình bày bản thiết kế cho một chương mới trong quan hệ Việt Nam – Nhật Bản. Phái đoàn đi cùng quy tụ đầy đủ các đầu mối từ Văn phòng Nội các, Hội đồng An ninh Quốc gia đến các bộ trụ cột – ngoại giao, kinh tế công nghiệp, quốc phòng, hạ tầng và năng lượng – cho thấy đây là một cuộc triển khai hợp tác ở cấp độ tổng thể.
Chuyến thăm diễn ra đúng dịp kỷ niệm 10 năm sáng kiến "Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương Tự do và Rộng mở" (FOIP) do cố Thủ tướng Abe Shinzo khởi xướng, và chỉ vài tuần sau khi ban lãnh đạo mới của Việt Nam nhậm chức. Việt Nam cũng là quốc gia đầu tiên bà Takaichi đến thăm sau chiến thắng bầu cử áp đảo tháng 2/2026 – chiến thắng lớn nhất của một Thủ tướng Nhật kể từ sau Thế chiến II. Bà cũng là nhà lãnh đạo nước ngoài đầu tiên gọi điện chúc mừng Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sau khi Tổng Bí thư được bầu đồng thời làm Chủ tịch nước – những sự lựa chọn nói lên tất cả về vị trí của Hà Nội trong chiến lược đối ngoại của Tokyo.
Truyền thông quốc tế – từ Bloomberg đến Nikkei Asia, từ Al Jazeera đến Taipei Times – đều đồng loạt đánh giá bài phát biểu của nữ Thủ tướng Nhật Bản đầu tiên là sự kiện mang tính bước ngoặt. Bloomberg dùng cụm "Bài phát biểu mang tính bước ngoặt" (landmark speech); Nikkei Asia nhấn mạnh "Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đổi mới"; The Japan Times ghi nhận bà Takaichi cam kết vai trò "chủ động hơn bao giờ hết" của Nhật Bản trong khu vực.
TỪ VŨ TRỤ ĐẾN LÒNG ĐẤT: PHỔ HỢP TÁC RỘNG CHƯA TỪNG CÓ
Bài phát biểu của bà Thủ tướng Takaichi tại Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) được thiết kế theo cấu trúc đặc biệt ấn tượng: Mở đầu bằng hình ảnh Chùa Cầu 400 năm tuổi ở Hội An để gợi chiều sâu lịch sử, chuyển sang AirPods và Nintendo Switch 2 – những sản phẩm toàn cầu mang nhãn "Made in Vietnam" – để khẳng định tính hiện đại, rồi nâng dần tầm vóc lên tận vũ trụ.
Bà Takaichi dành phần quan trọng nói về Trung tâm Vũ trụ Quốc gia Việt Nam tại Hòa Lạc. Vệ tinh quan sát Trái Đất LOTUSat-1, vệ tinh đầu tiên do Việt Nam sở hữu, đang được phía Nhật Bản chế tạo. Bà hình dung "một tương lai nơi hai quốc gia cùng nắm tay dẫn đầu trong khám phá vũ trụ" và trích dẫn thông điệp từ bộ truyện Space Brothers: "Khi lạc lối, hãy chọn điều mang lại niềm vui" để kết nối với thế hệ trẻ Việt Nam – một phong cách cá nhân hóa khác biệt so với các tiền nhiệm.
Từ vũ trụ, bà Takaichi chuyển xuống "gạo của công nghiệp" – bán dẫn. Chương trình Kỹ sư công nghệ Chip bán dẫn tại Trường Đại học Việt Nhật sẽ đào tạo nhân tài cho cả khu vực. Tiếp đến là "vitamin của công nghiệp" – đất hiếm – với cam kết thúc đẩy hợp tác công–tư giúp Việt Nam nâng cao năng lực chế biến tài nguyên chiến lược. Phổ hợp tác này cho thấy quan hệ hai nước đã vượt xa khuôn khổ ODA truyền thống để bước vào giai đoạn đồng sáng tạo công nghệ.
AN NINH KINH TẾ: TRỤ CỘT MỚI ĐƯỢC THỂ CHẾ HÓA
Kết quả quan trọng nhất là việc hai bên ra "Danh mục các hạng mục hợp tác ưu tiên về an ninh kinh tế" – một văn bản riêng biệt lần đầu xuất hiện trong lịch sử ngoại giao song phương. An ninh kinh tế chính thức trở thành trụ cột mới với 5 lĩnh vực: Năng lượng, khoáng sản chiến lược, AI, bán dẫn và vũ trụ.
Trong lĩnh vực năng lượng, sáng kiến POWERR Asia (Đối tác Khả năng Chống chịu Năng lượng và Tài nguyên châu Á) đã có dự án đầu tiên: hỗ trợ tài chính qua NEXI cho Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn – liên doanh sản xuất khoảng 35% sản lượng xăng dầu cả nước. Về AI, hai nước ký Biên bản ghi nhớ mở đường phát triển mô hình AI ngôn ngữ bản địa phù hợp với đặc thù văn hóa Việt Nam.
HÀNH LANG SỐ FOIP: HẠ TẦNG CHO KỶ NGUYÊN MỚI
Thủ tướng Takaichi công bố sáng kiến "Khái niệm Hành lang số FOIP" – chương trình phát triển hạ tầng truyền thông số xuyên khu vực bao gồm cáp ngầm biển, mạng Open RAN và mạng quang toàn phần. Truyền thông Hàn Quốc (Newspim) nhận định đây là đối trọng chiến lược trong cuộc cạnh tranh hạ tầng kết nối toàn cầu. Đối với Việt Nam, đây là cơ hội trở thành trung tâm kết nối số tại Đông Nam Á lục địa.
Bà Thủ tướng cũng đề cập trực tiếp đến việc mở rộng CPTPP khi Việt Nam giữ vai trò Chủ tịch luân phiên năm 2026, nêu ưu tiên khởi động quy trình gia nhập cho Philippines, Indonesia và UAE. Đây là cơ hội để Hà Nội phối hợp với Tokyo định hình luật chơi mới minh bạch, chuẩn bị cho vai trò chủ nhà APEC 2027.
NỀN TẢNG SÂU RỘNG VÀ BƯỚC TIẾN MỚI
Nhật Bản hiện là nhà cung cấp ODA lớn nhất, nhà đầu tư lớn thứ ba (78,6 tỷ USD) và đối tác thương mại lớn thứ tư của Việt Nam. Với cộng đồng 680.000 người Việt tại Nhật, hai bên đặt mục tiêu nâng kim ngạch thương mại lên 60 tỷ USD vào năm 2030.
Tại các cuộc hội đàm ngày 2/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Lê Minh Hưng cùng bà Takaichi đã khẳng định ý chí tăng cường "Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á và thế giới". Thủ tướng Takaichi cũng chính thức mời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm Nhật Bản trong năm 2026. Nếu diễn ra, đây sẽ là sự kiện ngoại giao cấp cao nhất trong năm, mở ra lộ trình phát triển bán dẫn và năng lượng giai đoạn 2026-2030.
NHÌN VỀ PHÍA TRƯỚC
Chuyến thăm của Thủ tướng Takaichi Sanae đánh dấu bước chuyển về chất. Nếu giai đoạn trước tập trung vào ODA và đầu tư truyền thống, giai đoạn mới mở ra kiến trúc hợp tác thế hệ mới với an ninh kinh tế làm xương sống. Ba sáng kiến: POWERR Asia, Hành lang Số FOIP và Đồng sáng tạo AI cho thấy đây là một kiến trúc hành động thực chất.
Việt Nam đang ở vị thế thuận lợi khi được nền kinh tế lớn thứ tư thế giới coi là "Đối tác không thể thiếu". Câu nói của bà Takaichi: "Nhật Bản có FOIP của riêng mình; Việt Nam có FOIP của riêng mình, nhưng tất cả cùng phấn đấu vì hòa bình và thịnh vượng khu vực, tay trong tay" là minh chứng cho mối quan hệ đối tác bình đẳng, cùng hướng về tương lai thịnh vượng chung.
Ngô Tiến Long UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam
In bài viết