CHÁY RỪNG TRONG KỶ NGUYÊN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU: HIỂM HỌA NGÀY CÀNG KHÓ KIỂM SOÁT

Ô tô bị thiêu rụi do cháy rừng tại Avila, Tây Ban Nha. Ảnh: THX/TTXVN phát

Một mùa cháy rừng bất thường đang diễn ra tại châu Âu

Ngày 16/8/2026, Báo Tin tức – TTXVN cho biết cháy rừng tiếp tục lan rộng tại nhiều quốc gia châu Âu. Tại Bỉ, một đám cháy ở công viên tự nhiên Hautes Fagnes, gần biên giới Đức, đã lan rộng khoảng 1.600 ha kể từ ngày 14/8. Chính quyền địa phương phải chuẩn bị phương án sơ tán, trong khi Liên minh châu Âu kích hoạt cơ chế bảo vệ dân sự để huy động thêm lực lượng và phương tiện chữa cháy.

Tại Đức, khoảng 1.400 lính cứu hỏa được huy động đối phó với một vụ cháy lớn và khoảng 1.800 người dân phải sơ tán. Ở Pháp, một vụ cháy tại Landes đã ảnh hưởng tới khoảng 1.580 ha rừng và khiến hàng trăm người phải rời bỏ nhà cửa. Croatia, Serbia, Anh và Hy Lạp cũng đồng thời phải ứng phó với nhiều vụ cháy. Riêng Hy Lạp ghi nhận hơn 50 vụ cháy rừng và cháy nông nghiệp trong vòng 24 giờ, trong bối cảnh gió mạnh và nguy cơ cháy ở mức rất cao tại nhiều khu vực.

Thông tin của Reuters ngày 14/8 cũng cho thấy cháy rừng đã tác động tới Croatia, Đức, Pháp và Hy Lạp, buộc hàng nghìn người phải sơ tán. Reuters nhận định nắng nóng và hạn hán, những yếu tố được các nhà khoa học liên hệ với biến đổi khí hậu, đang tạo ra điều kiện thuận lợi cho cháy rừng ở châu Âu, đặc biệt tại Pháp, Tây Ban Nha và Hy Lạp.

Điều đáng chú ý là những vụ cháy không chỉ xảy ra tại các vùng rừng xa khu dân cư. Nhiều đám cháy tiến gần các thành phố, khu dân cư và điểm du lịch đúng vào thời điểm cao điểm mùa du lịch. Điều này làm số người có nguy cơ bị ảnh hưởng tăng lên và khiến công tác sơ tán trở nên phức tạp hơn.

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện cháy rừng như thế nào?

Không thể quy mọi vụ cháy rừng cho biến đổi khí hậu. Cháy rừng còn liên quan đến nguồn gây cháy, quản lý đất đai, thảm thực vật, mật độ dân cư và nhiều yếu tố khác. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học ngày càng rõ ràng rằng biến đổi khí hậu đang làm gia tăng những điều kiện thời tiết thuận lợi cho các đám cháy cực đoan.

Phân tích của World Weather Attribution về các vụ cháy năm 2026 tại Pháp và Tây Ban Nha cho thấy cuối mùa Xuân và mùa Hè năm nay ở Tây Âu xuất hiện liên tiếp các đợt nắng nóng cực đoan cùng lượng mưa thấp bất thường, tạo nên điều kiện rất dễ cháy. Độ ẩm đất giảm mạnh trong năm, kể cả sau một mùa Đông tương đối ẩm, cho thấy nhiệt độ cao và nhu cầu bốc hơi tăng có thể làm đất khô nhanh hơn.

WWA cũng tổng hợp các nghiên cứu cho thấy số ngày có thời tiết cực đoan thuận lợi cho cháy rừng ở Tây Âu đã tăng lên. Mùa cháy rừng có xu hướng kéo dài hơn và các điều kiện cực đoan có thể xuất hiện ngoài thời kỳ cháy rừng truyền thống.

Associated Press dẫn lời nhiều chuyên gia về cháy rừng cho biết biến đổi khí hậu làm nhiệt độ cao hơn và điều kiện khô hơn, qua đó tạo ra "thời tiết cháy" thuận lợi hơn. Khi nhiệt độ tăng, khí quyển có khả năng lấy nhiều hơi ẩm hơn từ đất, khiến thảm thực vật và vật liệu cháy khô hơn. Đồng thời, những đêm nóng và khô hơn có thể làm giảm thời gian phục hồi của hệ sinh thái cũng như gây thêm khó khăn cho lực lượng chữa cháy.

Như vậy, vấn đề không chỉ nằm ở việc có nhiều nguồn gây cháy hơn hay không, mà còn ở chỗ một khi cháy xảy ra, môi trường khí hậu nóng và khô có thể khiến đám cháy trở nên dữ dội, lan nhanh và khó kiểm soát hơn.

Nguy cơ lớn nhất: những đám cháy vượt quá năng lực ứng phó

Một trong những cảnh báo đáng chú ý nhất từ nghiên cứu WWA là nguy cơ nhiều đám cháy lớn xảy ra đồng thời tại nhiều khu vực của châu Âu. Khi đó, các quốc gia không chỉ phải đối phó với một đám cháy lớn mà có thể phải phân bổ lực lượng, máy bay chữa cháy, trực thăng và thiết bị cho nhiều điểm nóng cùng lúc. Điều này có thể làm suy giảm khả năng hỗ trợ lẫn nhau giữa các quốc gia.

WWA đánh giá nguy cơ những đám cháy có tác động rất lớn vượt quá năng lực chữa cháy hiện có đang xuất hiện. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các điều kiện thời tiết cực đoan thuận lợi cho cháy rừng đang có xu hướng xảy ra đồng thời ở nhiều nơi hơn.

Đây là một thay đổi quan trọng trong cách nhìn về cháy rừng. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là phát hiện và dập tắt từng đám cháy, thì trong điều kiện khí hậu thay đổi, các quốc gia cần chuẩn bị cho cả kịch bản nhiều đám cháy cực đoan xảy ra đồng thời.

Hậu quả không chỉ là mất rừng

Thiệt hại trực tiếp dễ nhận thấy nhất là con người phải sơ tán, nhà cửa và tài sản bị thiêu hủy, cơ sở hạ tầng bị đe dọa và hệ sinh thái bị tổn thương. Nhưng hậu quả của cháy rừng còn kéo dài sau khi ngọn lửa được dập tắt.

Khói cháy rừng chứa bụi mịn PM2.5, PM10, carbon monoxide, nitrogen oxides, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi và nhiều chất gây kích ứng hoặc độc hại khác. WWA cho biết khói cháy rừng có thể gây ảnh hưởng tới hệ hô hấp và tim mạch, đồng thời làm trầm trọng thêm một số bệnh có sẵn. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và những người có bệnh lý nền thuộc nhóm dễ bị tổn thương hơn.

Đáng chú ý, ô nhiễm khói không nhất thiết chỉ ảnh hưởng ngay sát khu vực cháy. Trong các vụ cháy tại Pháp năm 2026, WWA ghi nhận khói đã làm chất lượng không khí suy giảm trên phạm vi rộng, với các đợt ô nhiễm PM2.5 được phát hiện cách xa khu vực cháy hàng trăm kilomet.

Cháy rừng còn tạo ra lượng lớn khí và hạt phát thải vào khí quyển. Vì vậy, một vòng tác động phức tạp có thể hình thành: khí hậu nóng và khô làm tăng nguy cơ cháy; cháy tạo ra lượng lớn phát thải; đồng thời hệ sinh thái và đất đai bị tổn thương sau cháy.

Tuy nhiên, cần tránh một cách diễn đạt đơn giản rằng mọi vụ cháy rừng đều trực tiếp làm biến đổi khí hậu trở nên nghiêm trọng hơn ở cùng một mức độ. Lượng phát thải phụ thuộc vào loại thảm thực vật, diện tích cháy, cường độ cháy và nhiều yếu tố khác.

Một nghịch lý đáng chú ý: tổng lượng cháy toàn cầu giảm nhưng cháy cực đoan lại gia tăng ở một số khu vực

Một nghiên cứu tổng hợp của AP công bố tháng 7/2026 đưa ra một điểm rất đáng chú ý: mặc dù thế giới đang chứng kiến những vụ cháy cực đoan tại châu Âu và Bắc Mỹ, tổng lượng phát thải từ cháy thực vật trên toàn cầu lại ở mức thấp kỷ lục trong dữ liệu vệ tinh gần 25 năm. Nguyên nhân chủ yếu được các chuyên gia giải thích là hoạt động cháy ở châu Phi và châu Á giảm do thay đổi phương thức canh tác, quản lý lửa và biến động dân cư.

Điều này cho thấy không thể dùng một con số tổng toàn cầu để kết luận rằng cháy rừng ở mọi nơi đều đang tăng giống nhau. Xu hướng giữa các khu vực rất khác nhau.

Nhưng đối với châu Âu và Bắc Mỹ, các chuyên gia được AP dẫn lời ghi nhận những đám cháy đang trở nên cực đoan hơn về quy mô, cường độ, tốc độ và tần suất.

Đây là lý do các chính sách phòng cháy không thể chỉ dựa trên số vụ cháy trung bình trong quá khứ. Điều quan trọng hơn là phải chuẩn bị cho những trường hợp cực đoan có khả năng vượt qua năng lực ứng phó thông thường.

Dự báo: nguy cơ cháy rừng cực đoan sẽ còn gia tăng nếu nhiệt độ tiếp tục tăng

Dự báo khoa học không cho phép khẳng định chính xác một khu rừng cụ thể sẽ cháy vào thời điểm nào. Nhưng các mô hình và nghiên cứu khí hậu có thể đánh giá xu hướng của điều kiện thời tiết thuận lợi cho cháy.

WWA tổng hợp nhiều nghiên cứu cho thấy thời tiết thuận lợi cho cháy rừng ở châu Âu được dự báo sẽ trở nên thường xuyên hơn, mạnh hơn và lan rộng hơn khi nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng. Một nghiên cứu được WWA dẫn lại cho thấy khi mức nóng lên toàn cầu đạt 3°C, mức độ cực đoan của một số chỉ số thời tiết cháy rừng ở châu Âu có thể gần gấp đôi so với kịch bản 2°C.

WWA cũng dẫn các nghiên cứu dự báo diện tích bị cháy tại khu vực Địa Trung Hải có thể tăng khoảng 40–100% trong các kịch bản nóng lên từ 1,5°C đến 3°C, nếu chỉ xét tác động của biến đổi khí hậu. Đây là kết quả mô hình hóa chứ không phải dự báo chắc chắn về diện tích cháy trong một năm cụ thể, vì diện tích cháy thực tế còn phụ thuộc mạnh vào quản lý rừng, nguồn gây cháy và các biện pháp phòng ngừa.

Do đó, điều có thể khẳng định ở mức độ khoa học là: khí hậu càng nóng lên, nguy cơ xuất hiện những điều kiện thời tiết cực đoan thuận lợi cho cháy rừng càng lớn; trong khi mức độ thiệt hại thực tế còn phụ thuộc vào cách con người quản lý đất đai, rừng và khu dân cư.

Phòng ngừa phải đi trước chữa cháy

Thực tế tại châu Âu cho thấy chỉ tăng cường phương tiện chữa cháy sau khi lửa bùng phát là chưa đủ. Phòng ngừa phải trở thành một phần trung tâm của chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu.

Trước hết, cần tăng cường hệ thống cảnh báo sớm, sử dụng dữ liệu khí tượng, độ ẩm đất, ảnh vệ tinh và các chỉ số nguy cơ cháy để xác định sớm những khu vực có nguy cơ cao. Việc phát hiện sớm sẽ giúp lực lượng chức năng triển khai phương tiện trước khi đám cháy phát triển vượt khỏi khả năng kiểm soát.

Thứ hai, cần quản lý vật liệu dễ cháy trong rừng và vùng tiếp giáp khu dân cư. Các nghiên cứu được WWA tổng hợp chỉ ra rằng việc bỏ hoang đất nông nghiệp, thay đổi sử dụng đất và sự tích tụ thảm thực vật có thể làm tăng lượng nhiên liệu cho cháy. Các biện pháp như tỉa thưa, quản lý thảm thực vật và đốt có kiểm soát có thể được sử dụng trong những điều kiện phù hợp, với sự kiểm soát chuyên môn nghiêm ngặt.

Thứ ba, phải kiểm soát việc mở rộng khu dân cư vào vùng có nguy cơ cháy cao. Khi nhà ở, khu nghỉ dưỡng và cơ sở du lịch nằm sát rừng, một vụ cháy tự nhiên có thể nhanh chóng trở thành thảm họa đối với con người. WWA cho biết sự mở rộng của các khu vực giao thoa giữa đô thị và đất rừng đã làm tăng mức độ phơi nhiễm của dân cư trước cháy rừng.

Thứ tư, cần xây dựng kế hoạch sơ tán trước khi thảm họa xảy ra. Các tuyến đường thoát hiểm, phương án đưa người không có phương tiện cá nhân ra khỏi vùng nguy hiểm, hệ thống cảnh báo đa ngôn ngữ tại các khu du lịch và cơ chế phối hợp giữa chính quyền địa phương với lực lượng cứu hộ cần được chuẩn bị từ trước.

Thứ năm, cần nâng cao năng lực hợp tác xuyên biên giới. Khi nhiều quốc gia cùng xảy ra cháy lớn, việc chia sẻ máy bay chữa cháy, trực thăng, nhân lực và thiết bị có thể trở thành yếu tố quyết định. Việc Bỉ kích hoạt cơ chế bảo vệ dân sự của EU trong vụ cháy tháng 8/2026 cho thấy hợp tác quốc tế đang trở thành một thành phần thiết yếu của ứng phó với cháy rừng quy mô lớn.

Cuối cùng, phòng ngừa cháy rừng phải được đặt trong chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu. Không thể tách quản lý rừng khỏi quản lý nguồn nước, quy hoạch đô thị, quy hoạch du lịch, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giảm phát thải khí nhà kính.

Không chờ đến khi nhìn thấy lửa mới hành động

Cháy rừng ở châu Âu mùa Hè 2026 đang đưa ra một cảnh báo rõ ràng: trong một khí hậu nóng lên, những điều kiện thuận lợi cho cháy rừng có thể xuất hiện thường xuyên hơn, kéo dài hơn và đồng thời xảy ra tại nhiều khu vực.

Điều nguy hiểm không chỉ nằm ở ngọn lửa. Đó còn là khói độc, ô nhiễm không khí, sơ tán dân cư, thiệt hại tài sản, gián đoạn giao thông và du lịch, tổn thương hệ sinh thái và sức ép ngày càng lớn lên lực lượng cứu hộ.

Bài học quan trọng nhất là phải chuyển từ tư duy “chữa cháy” sang tư duy “quản trị rủi ro cháy rừng”.

Phát hiện sớm hơn.
Quản lý rừng tốt hơn.
Quy hoạch khu dân cư an toàn hơn.
Chuẩn bị sơ tán tốt hơn.
Phối hợp quốc tế nhanh hơn.
Và quan trọng hơn cả là giảm những nguyên nhân làm khí hậu nóng lên.

Không thể dự báo chính xác ngày mai khu rừng nào sẽ cháy. Nhưng khoa học đã đủ bằng chứng để cảnh báo rằng khi nhiệt độ tăng, hạn hán và điều kiện thời tiết cực đoan gia tăng, nguy cơ những đám cháy dữ dội và khó kiểm soát cũng tăng theo.

Vì vậy, phòng ngừa cháy rừng không phải là nhiệm vụ chỉ bắt đầu khi mùa cháy đến. Đó phải là công việc được chuẩn bị quanh năm.

Nguyễn Mạnh Hiền, UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam

Nguồn tham khảo

1. Báo Tin tức – Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN), “Cháy rừng tiếp tục lan rộng tại châu Âu”, ngày 16/8/2026.
   Xem bài gốc trên Báo Tin tức – TTXVN
2. Reuters, “Climate focus: Europe wildfires hit tourist regions”, ngày 14/8/2026.
   Xem bài Reuters
3. Associated Press (AP), “Wildfires are more extreme in Europe and North America, but global burning is oddly decreasing”, tháng 7/2026.
   Xem bài AP
4. World Weather Attribution (WWA), “Climate change increases likelihood of compounding drivers of severe wildfire conditions in France and Spain”, 30/7/2026.
   Xem nghiên cứu WWA