Sự định hướng lại này không phải là một quyết định đột ngột. Nó là kết quả của một quá trình phát triển tư duy chiến lược mới được hình thành qua nhiều giai đoạn và được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố lịch sử, địa chính trị và lợi ích quốc gia. Từ Hội nghị An ninh Munich năm 2007, khi Tổng thống Putin lần đầu tiên nêu ra quan điểm về một trật tự thế giới đa cực, đến các sự kiện tiếp theo như ở Georgia năm 2008, Crimea năm 2014, và cuối cùng là cuộc xung đột với Ukraine từ năm 2022 - mỗi bước đi đều thể hiện sự quyết tâm ngày càng mạnh mẽ của Moscow trong việc tái xác định vị thế của mình trong kiến trúc an ninh toàn cầu.
Nền tảng tư tưởng “Quốc gia văn minh” của Nga
Trái tim của chiến lược Putin chính là khái niệm “Quốc gia văn minh” (Civilizational State), một khái niệm đã được phát triển và hoàn thiện qua nhiều năm để trở thành nền tảng tư tưởng chủ đạo trong chính sách đối ngoại của nước Nga. Theo quan điểm này, Nga không chỉ là một quốc gia dân tộc thông thường mà là một nền văn minh riêng biệt và độc đáo, có bản sắc văn hóa, có giá trị tinh thần và có đường lối phát triển đặc thù. Khái niệm này phản ánh nhận thức mới của Nga về tính đa dạng văn minh trong thế giới đương đại.
Trong bài phát biểu tại Câu lạc bộ Valdai năm 2022, Tổng thống Putin đã tuyên bố: “Tôi tin rằng nền dân chủ thực sự trong một thế giới đa cực nằm ở khả năng mỗi quốc gia, mỗi xã hội hay mỗi nền văn minh có thể đi theo con đường riêng của mình và tổ chức hệ thống xã hội và chính trị theo cách riêng của mình”. Quan điểm này đã được chính thức hóa trong Khái niệm Chính sách đối ngoại năm 2023, trong đó xác định rằng “hơn một nghìn năm tồn tại như một quốc gia độc lập đã xác định vị trí đặc biệt của Nga như một quốc gia-văn minh độc nhất”.
Thực ra thì ý tưởng về Nga như một nền văn minh riêng biệt có nguồn gốc lịch sử sâu xa. Nó khởi nguồn từ truyền thống tư tưởng Nga bắt đầu từ Nikolai Danilevsky trong thế kỷ 19, tiếp tục qua các tư tưởng Sla-vơ và Á-Âu trong thế kỷ 20. Putin đã tổng hợp và đưa những dòng tư tưởng này vào bối cảnh đương đại để tạo ra một khung tham chiếu cho chính sách quốc gia. Đây cũng là một hiện tượng không hiếm trong lịch sử các quốc gia lớn, khi các nước tìm kiếm bản sắc văn hóa riêng của mình trong bối cảnh toàn cầu hóa. Khái niệm “Quốc gia văn minh” này có hai thành tố quan trọng: Một là tự khẳng định về bản sắc riêng (tự hào là nền văn minh độc đáo); và hai là tôn trọng sự đa dạng văn hóa và các mô hình phát triển khác nhau. Nước Nga được định vị là nền văn minh kế thừa tinh thần từ Kievan Rus, một dân tộc có khả năng tự chủ và phát triển theo con đường phù hợp với đặc điểm lịch sử và văn hóa của mình. Điều này tạo ra một khung tham chiếu mới cho chính sách đối ngoại của Nga, trong đó mối quan hệ với các nền văn minh khác được xây dựng trên nguyên tắc bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau.
Năm 2023, Putin đã ký Sắc lệnh Tổng thống vạch ra một danh sách các giá trị tinh thần và đạo đức của Nga, trong khi các văn bản pháp lý về văn hóa được cập nhật để thiết lập ý thức văn hóa cho quốc gia. Hệ thống giáo dục cũng đã được cải cách, với sách giáo khoa lịch sử hiện đại được chuẩn hóa, và các hoạt động giáo dục công dân và yêu nước được tăng cường. Những biện pháp này phản ánh nỗ lực củng cố bản sắc văn hóa quốc gia, một xu hướng mà nhiều quốc gia trên thế giới, bao gồm cả Việt Nam, cũng đang quan tâm trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Âm thầm chuẩn bị cho nguy cơ xung đột
Ngay sau khi Crimea được sáp nhập vào Nga năm 2014 và phải đối mặt với làn sóng trừng phạt đầu tiên từ phương Tây, Moscow đã khởi động chiến dịch “thay thế nhập khẩu” (import substitution) mang tính chiến lược. Mặc dù chương trình này không đạt được thành công toàn diện như kỳ vọng ban đầu - đến năm 2021, 65% doanh nghiệp Nga vẫn phụ thuộc vào hàng nhập khẩu cho sản xuất - nhưng nó đã tạo ra những nền tảng quan trọng cho khả năng thích ứng sau này.
Đặc biệt, từ năm 2014, Nga đã âm thầm tích lũy “kho chiến tranh tài chính” (war chest) lên tới 600 tỷ USD, bao gồm dự trữ ngoại hối và vàng, nhằm đối phó với các lệnh trừng phạt trong trường hợp xảy ra xung đột trong tương lai. Mặc dù 300 tỷ USD trong số này bị phương Tây đóng băng ngay sau tháng 2/2022, nhưng phần còn lại đã giúp Nga tránh được sự sụp đổ kinh tế nghiêm trọng trong giai đoạn đầu của cuộc xung đột.
Một yếu tố then chốt khác là việc Nga đã xây dựng các cơ chế kiểm soát vốn và hệ thống thanh toán thay thế từ trước. Hệ thống thẻ Mir được ra mắt năm 2015 như một phương án thay thế cho Visa và Mastercard. Hệ thống truyền tin tài chính SPFS của Nga cũng được phát triển như một phương án dự phòng cho SWIFT. Mặc dù những hệ thống này ban đầu chỉ có quy mô khiêm tốn, chúng đã cung cấp nền tảng quan trọng khi Nga bị cắt khỏi SWIFT năm 2022. Nga đã bắt đầu tái cơ cấu các ngành công nghiệp quốc phòng và công nghệ kép (dual-use) từ trước năm 2022. Các nhà máy sản xuất vũ khí được hiện đại hóa từng phần, chuỗi cung ứng trong nước được tăng cường, và quan hệ với các nhà cung cấp thay thế (đặc biệt là Trung Quốc và các nước không tham gia liên minh trừng phạt) được xây dựng dần dần. Mặc dù Nga vẫn phụ thuộc nhiều vào linh kiện công nghệ cao phương Tây, việc đa dạng hóa nguồn cung và phát triển các kênh nhập khẩu “song song” đã được chuẩn bị từ trước.
Khi cuộc xung đột Ukraine bùng nổ năm 2022 và các lệnh trừng phạt chưa từng có được áp đặt, Nga đã nhanh chóng kích hoạt các cơ chế đã được chuẩn bị. Nền kinh tế được chuyển sang chế độ thời chiến với tốc độ đáng kinh ngạc. Chi tiêu quốc phòng tăng từ 2,8% GDP năm 2021 lên khoảng 6-7% GDP năm 2024, chiếm gần 40% ngân sách nhà nước. Sản xuất công nghiệp quốc phòng tăng 60% kể từ mùa thu 2022. Nước Nga đã thành công trong việc duy trì nền kinh tế hoạt động bất chấp hơn 16.000 lệnh trừng phạt - nhiều nhất thế giới - được áp đặt lên các cá nhân và tổ chức Nga. Sau khi GDP co hẹp khiêm tốn 2,1% năm 2022, nền kinh tế Nga đã tăng trưởng 3,6% năm 2023 và 4,1% năm 2024, chủ yếu nhờ vào chi tiêu chính phủ và sản xuất quân sự. Về tài chính, Nga đã chuyển hầu hết giao dịch thương mại sang đồng tiền quốc gia. Đến năm 2024, 99,1% giao dịch thương mại Nga-Trung Quốc được thanh toán bằng rúp và nhân dân tệ. Việc áp dụng rộng rãi các biện pháp kiểm soát vốn đã giúp giữ vốn trong nước, tránh đợt bỏ chạy vốn như nhiều dự báo ban đầu.
Thực tế cho thấy nhờ có sự chuẩn bị toàn diện như trên, nước Nga đã đứng vững được cho đến nay, bất chấp hàng vạn lệnh trừng phạt và cấm vận. Khả năng thích ứng và chuyển đổi nhanh chóng của nền kinh tế Nga đã vượt xa những dự báo bi quan ban đầu. IMF từng dự báo GDP Nga sẽ giảm 8,5% năm 2022, nhưng thực tế chỉ giảm 2,1%. Điều này không có nghĩa là không có chi phí: nền kinh tế Nga đã co lại khoảng 5-20% so với kịch bản không có xung đột và trừng phạt, nhưng nó cho thấy tầm quan trọng của việc chuẩn bị chiến lược dài hạn.
Cuộc chuyển đổi địa kinh tế
Một trong những trụ cột quan trọng nhất của chiến lược Putin là việc tái cấu trúc nền kinh tế Nga để đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Trong bối cảnh các lệnh trừng phạt và căng thẳng địa chính trị, Moscow nhận thấy cần thiết phải giảm sự phụ thuộc vào một thị trường duy nhất và mở rộng quan hệ kinh tế với các khu vực khác trên thế giới. Chiến lược mới của Nga tập trung vào ba hướng chính bao gồm:
Thứ nhất là xây dựng các “động mạch” kinh tế Á-Âu, trong đó nổi bật nhất là dự án kết nối Nga với Iran và Trung Quốc. Hệ thống đường ống Sức mạnh Siberia (Power of Siberia) là biểu tượng của chiến lược này, với Power of Siberia 1 đã đi vào hoạt động từ năm 2019, đánh dấu sự hợp tác năng lượng chiến lược giữa Nga và Trung Quốc. Những tuyến đường ống này không chỉ là cơ sở hạ tầng năng lượng mà còn thể hiện xu hướng đa dạng hóa quan hệ kinh tế sang hướng Đông và Nam.
Thứ hai là Hành lang vận tải Bắc-Nam (North-South Transport Corridor - INSTC), một dự án quan trọng kết nối Nga với Iran qua Azerbaijan, sau đó tiếp tục xuống Ấn Độ, tạo ra một tuyến đường vận tải thay thế cho các tuyến đường biển truyền thống. Dự án này bao gồm cả tuyến đường sắt, đường bộ và đường thủy, với tiềm năng giảm đáng kể thời gian vận chuyển từ Nga đến Ấn Độ. Hành lang này thể hiện tầm nhìn về một hệ thống kết nối Á-Âu đa chiều, tạo điều kiện cho thương mại khu vực phát triển.
Thứ ba là Tuyến đường biển phía Bắc (Northern Sea Route) thể hiện quyết tâm nhanh chóng tận dụng một trong những cơ hội chiến lược quan trọng nhất do bối cảnh biến đổi khí hậu mở ra. Với việc băng ở Bắc Cực tan chảy ngày càng nhanh, tuyến đường này có tiềm năng rút ngắn đáng kể thời gian vận chuyển giữa châu Á và châu Âu. Nga đã đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng Bắc Cực, bao gồm hạm đội phá băng và các cảng biển hiện đại. Tuyến đường này có ý nghĩa cả về kinh tế lẫn địa chính trị trong kỷ nguyên mới.
Tuy nhiên, chiến lược mới này của Nga cũng đối mặt với những thách thức thực tế. Mặc dù thương mại song phương giữa Nga và Trung Quốc đã tăng trưởng mạnh mẽ, đạt mức 244,81 tỷ USD vào năm 2024, chiếm 33,8% tổng kim ngạch thương mại của Nga, nhưng cấu trúc thương mại vẫn còn tập trung chủ yếu vào nguyên liệu thô. Đầu tư nước ngoài vào vùng Viễn Đông của Nga vẫn chưa đạt kỳ vọng và nhiều dự án phát triển vẫn cần thêm thời gian để đi vào hoạt động hiệu quả. Vùng Viễn Đông Nga vẫn đối mặt với những thách thức cấu trúc bao gồm cơ sở hạ tầng còn hạn chế, thiếu hụt lao động có kỹ năng, và khoảng cách địa lý xa với các trung tâm kinh tế chính. Đối với Kremlin, phát triển vùng Viễn Đông không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là ưu tiên địa chiến lược quan trọng. Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị, khu vực này có ý nghĩa ngày càng quan trọng đối với an ninh và phát triển quốc gia.
Đa dạng hóa hệ thống tài chính
Một trong những chiến lược quan trọng của Nga là nỗ lực đa dạng hóa hệ thống thanh toán quốc tế và giảm sự phụ thuộc vào một đồng tiền duy nhất trong giao dịch thương mại. Đây không chỉ là một động thái kinh tế mà còn phản ánh xu hướng đa cực hóa trong hệ thống tài chính toàn cầu. Sau khi gặp khó khăn với hệ thống SWIFT sau năm 2022, Nga đã tích cực thúc đẩy các phương thức thanh toán thay thế. Chiến lược đa dạng hóa tài chính của Nga được thực hiện qua nhiều con đường. Đầu tiên là tăng cường giao dịch song phương bằng đồng tiền quốc gia. Đến năm 2024, Nga và Trung Quốc đã thanh toán phần lớn các giao dịch thương mại bằng rúp và Nhân dân tệ. Ấn Độ cũng đã sử dụng Rupee trong một phần giao dịch năng lượng với Nga. Các thị trường ở Trung Đông và Đông Nam Á cũng đang được khuyến khích sử dụng đồng tiền địa phương trong thương mại song phương. Tại Hội nghị thượng đỉnh BRICS ở Kazan tháng 10/2024, các quốc gia thành viên đã thảo luận về việc phát triển hệ thống thanh toán xuyên biên giới, với Nga đóng vai trò tích cực trong quá trình này. Moscow cũng đã đề xuất BRICS Bridge, một nền tảng thanh toán kết nối các hệ thống tài chính của các quốc gia thành viên, tạo điều kiện cho thanh toán bằng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương.
Tuy nhiên, tham vọng đa dạng hóa tài chính trong khuôn khổ BRICS đã và vẫn đang gặp phải những thách thức lớn do sự đa dạng về lợi ích và ưu tiên của các quốc gia thành viên và nhất là sự phản đối mạnh mẽ của Mỹ. Ngay trong BRICS, Ấn Độ vẫn coi trọng ổn định của hệ thống tài chính toàn cầu hiện có. Ngoại trưởng Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar đã tuyên bố: “Hiện tại, điều chúng ta muốn ở thế giới là nhiều ổn định kinh tế hơn, chứ không phải ít hơn”. Điều này cho thấy các quốc gia BRICS có quan điểm khác nhau về tốc độ và phạm vi của cải cách tài chính quốc tế.
Mặc dù vậy, nỗ lực đa dạng hóa hệ thống thanh toán vẫn đang tiếp tục và thu hút sự quan tâm từ nhiều quốc gia thuộc phương Nam toàn cầu. Việc BRICS mở rộng thành viên để bao gồm Ai Cập, Ethiopia, Iran, UAE và Indonesia đã tạo ra một khối đại diện cho khoảng 45% dân số thế giới và 35% GDP toàn cầu. Động lực của các quốc gia này là mong muốn có nhiều lựa chọn thanh toán hơn, giảm rủi ro tập trung và thúc đẩy một hệ thống tài chính đa cực. Nga nhận thức rằng việc đa dạng hóa quan hệ tài chính không chỉ với Trung Quốc mà còn với Ấn Độ, các nước Trung Đông, và Đông Nam Á là quan trọng để duy trì cân bằng và tránh phụ thuộc quá nhiều vào một đối tác
Cuộc xung đột ở Ukraine
Cuộc xung đột đang diễn ra ở Ukraine là một trong những thách thức địa chính trị phức tạp nhất của thế kỷ 21. Từ góc độ của Moscow, đây không chỉ là vấn đề lãnh thổ mà liên quan đến các mối quan tâm an ninh sâu xa và sự lo ngại ngày càng tăng trước sự mở rộng của NATO và vị thế địa chính trị của Nga ở châu Âu. Trong khi đó, từ góc độ quốc tế, đây là một cuộc khủng hoảng ảnh hưởng đến nguyên tắc chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ được ghi nhận trong Hiến chương Liên Hợp Quốc.
Tổng thống Putin và các quan chức Nga đã nhiều lần nêu ra các mối quan tâm lịch sử và địa chính trị liên quan đến Ukraine, một quốc gia mà Moscow coi là có quan hệ văn hóa và lịch sử sâu sắc với Nga. Tuy nhiên, Ukraine là một quốc gia độc lập có chủ quyền được quốc tế công nhận và có quyền tự quyết về vận mệnh và tương lai của mình. Đối với Moscow, cuộc xung đột được đặt trong bối cảnh rộng lớn hơn về cạnh tranh địa chính trị với phương Tây. Người Nga cho rằng đây là cuộc đối đầu về ảnh hưởng và an ninh ở châu Âu, trong đó các lợi ích an ninh của Nga cần được xem xét. Ngoại trưởng Sergei Lavrov đã từng nhấn mạnh rằng phương Tây đang theo đuổi chính sách nhằm làm suy yếu vị thế của Nga. Nikolai Patrushev, người đứng đầu Hội đồng An ninh, cũng đã nêu ra các mối quan tâm về an ninh quốc gia trong bối cảnh này. Chính Tổng thống Putin đã nhiều lần khẳng định đây là vấn đề liên quan đến lợi ích cốt lõi và an ninh lâu dài của Nga. Trong các tuyên bố công khai, ông đã nêu ra các mối quan tâm về sự mở rộng của các liên minh quân sự gần biên giới Nga. Tuy nhiên, quan điểm này không được cộng đồng quốc tế chấp nhận rộng rãi, với nhiều quốc gia cho rằng việc sử dụng vũ lực để giải quyết tranh chấp là vi phạm luật pháp quốc tế.
Dù nhìn nhận vấn đề từ góc độ nào, cuộc xung đột toàn diện và nghiêm trọng nhất ở châu Âu kể từ sau Đại chiến thế giới II mang tên Ukraine hiện nay đã lấy đi mạng sống của hàng vạn người ở hai bên và một đất nước tan hoang; đồng thời gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng không chỉ đến bối cảnh địa chính trị quốc tế mà còn tác đông tiêu cực đến nền kinh tế quốc tế, kể cả an ninh lương thực, năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Nước Nga và trật tự thế giới đa cực
Một trong những khía cạnh quan trọng của chiến lược Putin là việc tích cực thúc đẩy trật tự thế giới đa cực, trong đó nhiều trung tâm quyền lực cùng tồn tại và cân bằng lẫn nhau. Đây là một tầm nhìn phản ánh xu hướng khách quan trong quan hệ quốc tế đương đại, khi sức mạnh kinh tế và chính trị ngày càng được phân bổ rộng rãi hơn trên toàn cầu.
Moscow đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tôn trọng đa dạng văn hóa và các mô hình phát triển khác nhau. Thay vì một trật tự toàn cầu dựa trên các giá trị đơn nhất, Nga ủng hộ một hệ thống quốc tế trong đó các nền văn minh khác nhau có thể cùng tồn tại và hợp tác trên cơ sở bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau. Trong bối cảnh đó, khái niệm “Đa số toàn cầu” (Global Majority) mà Nga đang thúc đẩy trở nên đặc biệt quan trọng. Khác với khái niệm “phương Nam toàn cầu” truyền thống, “Đa số toàn cầu” nhấn mạnh vào quyền tự chủ quốc gia và lợi ích chung của đa số các quốc gia trên thế giới. Hội nghị thượng đỉnh BRICS mở rộng ở Kazan năm 2024, với sự tham gia của 36 quốc gia, đã thể hiện sức hấp dẫn của tầm nhìn về một trật tự thế giới đa cực.
Tầm nhìn về một thế giới đa cực của Nga được nhiều quốc gia chia sẻ, trước hết là Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil và nhiều quốc gia đang phát triển khác. Đây là một xu hướng phản ánh sự thay đổi trong cán cân quyền lực toàn cầu, khi các nền kinh tế mới nổi ngày càng đóng vai trò quan trọng hơn trong các vấn đề toàn cầu. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi sang một trật tự đa cực cũng đặt ra nhiều thách thức, bao gồm nhu cầu xây dựng các cơ chế quản trị toàn cầu mới có thể phản ánh tốt hơn thực tế đa dạng của thế giới đương đại. Điều này đòi hỏi sự hợp tác và thiện chí từ tất cả các bên, cũng như cam kết tôn trọng luật pháp quốc tế và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.
Chiến lược của Putin và cộng sự đã góp phần định hình lại bản đồ địa chính trị toàn cầu, thúc đẩy xu hướng đa cực hóa và đặt ra câu hỏi về tương lai của trật tự thế giới. Bất luận thế nào, điều khó có thể phủ nhận là thế giới đang chuyển đổi từ một hệ thống đơn cực sang một cấu trúc đa trung tâm quyền lực phức tạp hơn. Đối với các quốc gia tầm trung, quá trình này vừa mang lại cơ hội vừa đặt ra thách thức. Một trật tự đa cực có thể tạo ra nhiều không gian hơn cho các quốc gia theo đuổi lợi ích quốc gia của mình, không bị ép buộc phải lựa chọn phe phái. Tuy nhiên, nó cũng đòi hỏi kỹ năng ngoại giao tinh tế hơn và khả năng cân bằng giữa các mối quan hệ phức tạp. Cuối cùng, có thể thấy là di sản lâu dài của thời kỳ Putin không phải chỉ là những chính sách cụ thể mà còn là việc tái khẳng định vai trò của các yếu tố địa chính trị, văn hóa và lịch sử trong quan hệ quốc tế.
Ngô Hoàng/Theo scholicymaker.com
In bài viết