Trong chính trị quốc tế đương đại, “dân chủ” thường được trình bày như một giá trị phổ quát, trung tính và tự thân chính đáng. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy dân chủ không chỉ là một mô hình thể chế, mà còn là một phạm trù diễn ngôn – nơi quyền lực định nghĩa quyết định việc ai được công nhận là lãnh đạo hợp pháp, ai bị phủ nhận và loại trừ khỏi trật tự quốc tế. Trường hợp Venezuela đầu năm 2026, xoay quanh các tường thuật về việc lực lượng đặc nhiệm Mỹ bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro (1/1/2026), đã trở thành một điểm tựa phân tích để soi chiếu câu hỏi cốt lõi: ai có quyền định nghĩa dân chủ, và quyền lực đó được thực thi như thế nào?
Dân chủ như một phạm trù diễn ngôn
Trong lý thuyết phê phán, diễn ngôn không chỉ phản ánh hiện thực mà còn tạo ra hiện thực. Khi một khái niệm được lặp lại với những ý nghĩa nhất định, nó định hình cách con người hiểu, đánh giá và hành động. “Dân chủ”, vì thế, không tồn tại như một tập hợp tiêu chí cố định; nó được diễn giải linh hoạt tùy theo tương quan quyền lực.
Trong diễn ngôn do Mỹ dẫn dắt, dân chủ thường được gắn với bầu cử đa đảng, tự do báo chí và kinh tế thị trường. Tuy nhiên, mức độ nhấn mạnh từng yếu tố lại thay đổi theo từng trường hợp. Có những cuộc bầu cử được công nhận là “tự do và công bằng”, trong khi những cuộc bầu cử khác – với điều kiện kỹ thuật tương đương – bị bác bỏ. Sự linh hoạt này cho thấy dân chủ không chỉ là chuẩn mực đạo đức, mà là sản phẩm của quyền lực diễn giải.
Quyền công nhận và quyền phủ nhận
Một biểu hiện then chốt của quyền lực diễn ngôn là khả năng công nhận hoặc phủ nhận tính hợp pháp của lãnh đạo quốc gia. Trên thực tế, sự công nhận của Mỹ và các đồng minh phương Tây có thể quyết định mức độ hội nhập quốc tế của một chính quyền: Từ tiếp cận tài chính, thương mại đến vị thế ngoại giao. Ngược lại, việc bị gắn nhãn “bất hợp pháp” thường kéo theo trừng phạt, cô lập và nguy cơ can thiệp.
Quyền công nhận này không xuất phát từ một cơ chế đa phương minh bạch, mà chủ yếu dựa trên đánh giá chính trị của Washington. Khi một lãnh đạo phù hợp với lợi ích chiến lược của Mỹ, các khiếm khuyết dân chủ có thể được giảm nhẹ; khi thách thức trật tự do Mỹ dẫn dắt, những khiếm khuyết tương tự lại bị phóng đại và biến thành cơ sở đạo đức cho sức ép chính trị.
Trường hợp Venezuela 2026: từ diễn ngôn đến hành động
Các tường thuật về việc đặc nhiệm Mỹ bắt giữ Tổng thống Venezuela đầu năm 2026 – bất kể cách diễn giải – cho thấy một bước nhảy từ diễn ngôn sang hành động. Khi một chính quyền bị mô tả như “phi dân chủ”, “độc tài” hoặc “đe dọa an ninh”, việc áp dụng các biện pháp phi ngoại giao trở nên dễ được biện minh hơn. Diễn ngôn không chỉ chuẩn bị dư luận, mà còn bình thường hóa những hành động vốn xâm phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế và chủ quyền quốc gia.
Trong trường hợp này, Venezuela đã nhiều năm bị đặt trong khung diễn ngôn tiêu cực: Bầu cử bị nghi ngờ về tính minh bạch, khủng hoảng kinh tế, cáo buộc liên quan đến tội phạm xuyên quốc gia. Việc tích lũy các nhãn này tạo ra một môi trường diễn ngôn thuận lợi để mọi hành động nhắm vào lãnh đạo Venezuela được trình bày như “cần thiết” hoặc “không thể tránh khỏi”.
Chuẩn mực kép trong thực hành dân chủ
Sự kiện Venezuela phơi bày chuẩn mực kép trong thực hành dân chủ. Nhiều quốc gia đồng minh của Mỹ, dù có hồ sơ nhân quyền hoặc dân chủ gây tranh cãi, vẫn được mô tả như “đối tác chiến lược” hay “nền dân chủ đang phát triển”. Trong khi đó, các quốc gia đối nghịch bị gắn nhãn tiêu cực, bất chấp bối cảnh lịch sử – xã hội phức tạp.
Chuẩn mực kép làm suy yếu tính phổ quát của dân chủ. Khi cùng một tiêu chí được áp dụng khác nhau cho các chủ thể khác nhau, dân chủ không còn là nguyên tắc chung, mà trở thành công cụ chính trị. Điều này góp phần lý giải vì sao nhiều xã hội Nam bán cầu hoài nghi sâu sắc đối với diễn ngôn dân chủ do phương Tây dẫn dắt.
Truyền thông và sự khuếch đại diễn ngôn
Truyền thông phương Tây giữ vai trò trung tâm trong việc khuếch đại và bình thường hóa cách định nghĩa dân chủ của Mỹ. Việc lựa chọn thuật ngữ, tiêu đề và khung tin tức góp phần củng cố hình ảnh về “lãnh đạo hợp pháp” và “lãnh đạo bất hợp pháp”. Những nhãn này thường được lặp lại mà thiếu phản biện, tạo cảm giác hiển nhiên.
Trong bối cảnh Venezuela, truyền thông không chỉ phản ánh các cáo buộc mà còn định khung hành động nhắm vào lãnh đạo nước này như biện pháp thực thi chuẩn mực, thay vì đó là hành vi xâm phạm chủ quyền quốc gia khác. Qua đó, truyền thông trở thành một phần của cỗ máy tái sản xuất quyền lực diễn ngôn.
Hệ quả đối với chủ quyền và trật tự quốc tế
Khi một cường quốc có khả năng định nghĩa dân chủ và lựa chọn lãnh đạo “hợp pháp”, chủ quyền quốc gia bị điều kiện hóa bởi sự chấp thuận từ bên ngoài. Một chính quyền có thể tồn tại về mặt pháp lý trong nước, nhưng bị tước bỏ tính chính danh trên trường quốc tế nếu không phù hợp với diễn ngôn thống trị của nước lớn.
Ở cấp độ hệ thống, điều này dẫn đến một trật tự quốc tế bất bình đẳng, nơi luật chơi được định hình bởi số ít quốc gia có quyền áp đặt diễn ngôn. Dân chủ, thay vì bảo đảm bình đẳng chủ quyền, lại bị sử dụng để củng cố thứ bậc quyền lực.
Phản ứng và sự kháng cự diễn ngôn
Trước quyền lực diễn ngôn của Mỹ, nhiều quốc gia và học giả từ Nam bán cầu đã tìm cách thách thức định nghĩa độc quyền về dân chủ. Các diễn ngôn thay thế nhấn mạnh tính đa dạng của con đường phát triển chính trị, vai trò của ký ức thuộc địa và quyền tự quyết của xã hội địa phương.
Sự kháng cự này không phủ nhận dân chủ, mà nhằm tái chính trị hóa khái niệm: biến nó thành không gian tranh luận mở, thay vì chuẩn mực áp đặt từ trên xuống. Trong bối cảnh thế giới đa cực, các diễn ngôn cạnh tranh về dân chủ ngày càng rõ nét.
*
Câu hỏi “ai định nghĩa dân chủ?” phơi bày mối liên hệ mật thiết giữa giá trị và quyền lực. Trường hợp Venezuela 2026 – như một tình huống phân tích – cho thấy cách quyền lực diễn ngôn của Mỹ có thể dẫn dắt nhận thức, biện minh hành động và lựa chọn lãnh đạo “hợp pháp”. Dân chủ, trong thực tiễn này, không còn là chuẩn mực trung lập, mà trở thành công cụ chính trị linh hoạt.
Nhận diện và phê phán quyền lực diễn ngôn không nhằm phủ nhận dân chủ, mà nhằm bảo vệ dân chủ khỏi sự công cụ hóa. Chỉ khi khái niệm này được đặt trong bối cảnh đa dạng của các xã hội và được xác lập thông qua cơ chế đa phương minh bạch, nó mới có thể trở thành nền tảng cho một trật tự quốc tế công bằng và tôn trọng chủ quyền giữa các quốc gia.
REDSVN.NET
In bài viết