Trong ký ức của người Hà Nội, tiếng chuông tàu điện leng keng dừng trước cổng chợ Đồng Xuân luôn là một phần âm thanh không thể thiếu của phố phường. Chợ không chỉ là một công trình công cộng đa năng, mà còn là một không gian văn hóa đặc biệt. Mỗi gánh hàng, mỗi quầy hiệu chính là những mảnh ghép sống động phản ánh phong tục tập quán, kinh tế và bản sắc văn hóa vùng miền.
Chợ Đồng Xuân từ lâu đã được xem là một điểm nhấn trong không gian kiến trúc cảnh quan đô thị. Đây là nơi tiếp nhận và chuyển hóa các dòng chảy văn hóa, tập quán sinh kế, góp phần quan trọng vào việc hình thành nên diện mạo văn hóa Hà Nội, tạo nên một hệ sinh thái văn hóa vừa gần gũi, vừa đậm chất di sản.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, chợ đang chứng kiến một sự thay đổi trong thói quen sinh hoạt của người dân. Sự bùng nổ của các sàn thương mại điện tử và thói quen mua sắm trực tuyến đã khiến những phiên chợ truyền thống dần trở nên thưa vắng. Hình ảnh những người bà, người chị xách làn đi chợ mỗi sáng, hay việc dạo chợ cuối tuần như một thú vui cũng dần bị thay thế bởi những cái lướt tay trên màn hình điện thoại.
Việc giữ gìn chợ Đồng Xuân hay mô hình chợ truyền thống không chỉ là bảo tồn một kiến trúc chợ truyền thống, mà là bảo vệ một hình thức tương tác cộng đồng đặc trưng của người Việt.
Trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2026, khu vực Chợ Đồng Xuân - Bắc Qua được xác định là khu vực trung tâm của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội. Theo góc nhìn của kiến trúc sư Nguyễn Anh Tuấn, thói quen đi chợ đang dần biến mất khỏi sinh hoạt hàng ngày của người dân Thủ đô. Trong khi trước đây, việc đi chợ là một thói quen gắn liền với đời sống.
Kiến trúc sư Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ rằng, khu vực này vốn dĩ là một vành đai của đời sống thương nghiệp cổ. Từ bến sông, hàng hóa được vận chuyển lên chợ, rồi từ chợ tỏa đi các phố hàng, tạo thành một hệ sinh thái kinh tế hoàn chỉnh và đặc sắc. Dự án Nghệ thuật Đồng Xuân trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo sẽ diễn ra vào tháng 11/2026 sắp tới chính là nỗ lực để tái hiện hệ sinh thái đó qua lăng kính nghệ thuật.
Việc đặt trọng tâm vào khu vực chợ Đồng Xuân - Bắc Qua sẽ mở ra một mô hình kết nối sáng tạo mới. Đưa nghệ thuật vào không gian chợ truyền thống, kiến trúc sư Nguyễn Anh Tuấn mong muốn các tác phẩm sẽ ở lại kết nối với sinh hoạt hằng ngày, tạo ra liên kết với đời sống cộng đồng chợ. Người ta có thể lạc quan tin vào một hiệu ứng cộng hưởng, không chỉ thổi một sức sống mới vào không gian chợ truyền thống, mà còn là thí điểm cho mô hình kinh tế sáng tạo gắn với du lịch bền vững.
Điểm nhấn độc đáo của dự án này chính là ý tưởng đưa các trải nghiệm tương tác trực tiếp vào lòng chợ, gắn liền với biểu tượng của sự “trao đổi, mua bán”. Hình tượng cái cân, vật dụng thân thuộc nhất của mỗi sạp hàng, tượng trưng cho sự công bằng và tin cậy giữa kẻ mua người bán, sẽ được chuyển hóa thành các tác phẩm nghệ thuật sắp đặt. Bên cạnh đó, các phương tiện lao động bình dị hàng ngày như bánh xe hay những chiếc thùng, hộp gỗ cũng trở thành cảm hứng sáng tạo. Các tông màu trong bộ tranh Hàng Trống tố nữ cũng sẽ được ứng dụng như một sự giao thoa giữa sáng tạo với những giá trị truyền thống.
Không dừng lại ở những sắp đặt tĩnh, không gian chợ sẽ trở nên sống động hơn với các yếu tố công nghệ hiện đại. Công nghệ Kinetic sẽ được ứng dụng cho những sắp đặt, khi có người đi qua, hệ thống ánh sáng sẽ được kích hoạt, chuyển màu như những sóng nước lăn tăn. Ánh sáng phản chiếu trên những mảng lụa mềm mại và mặt đường tạo nên những hiệu ứng lớp lang. Đây chính là cách kể lại câu chuyện di sản bằng ngôn ngữ đương đại, một sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ, xoá bỏ khoảng cách giữa đời sống hiện đại với những giá trị xưa cũ.
Xa hơn, những nỗ lực này mong muốn biến đổi Đồng Xuân từ một khu chợ truyền thống trở thành khu chợ của kinh tế sáng tạo. Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2026, khu vực này được xác định là “trái tim” của các hoạt động sáng tạo. Một tuyến hành trình trải nghiệm mới sẽ được hình thành, kết nối giữa di sản, sáng tạo và thương mại. Qua đó, người dân và du khách không chỉ đến chợ để mua sắm, mà còn để thưởng thức nghệ thuật, tìm hiểu lịch sử và cảm nhận một Hà Nội luôn đổi mới nhưng không bao giờ quên đi những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc của chính mình.
Theo bà Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý di sản thuộc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, những dự án này ở các nước khu vực châu Á đã và đang thực hiện khá thành công. Ý tưởng biến chợ Đồng Xuân - Bắc Qua thành trung tâm công nghiệp văn hóa sẽ lan tỏa cảm hứng và thu hút được sự đóng góp của các kiến trúc sư, nghệ sĩ và giới trẻ. Thông qua cách tiếp cận của giới sáng tạo hy vọng sẽ có một không gian mới cho người Hà Nội nói riêng, cho người dân cả nước cũng như du khách quốc tế trong thời gian tới.
Việc hình thành mô hình kinh tế sáng tạo chợ Đồng Xuân - Bắc Qua dù còn không ít trở ngại, song với tinh thần làm việc không giới hạn của giới sáng tạo, sự đồng hành của các cơ quan quản lý Nhà nước, các tổ chức, cá nhân, trong tương lai không xa sẽ xác lập được mô hình kinh tế sáng tạo hay còn gọi là trung tâm công nghiệp văn hóa. Khi mô hình này được hình thành sẽ trở thành một trong những hạt nhân phát triển kinh tế sáng tạo Hà Nội; phù hợp với Nghị quyết số 09- NQ/TU về “Phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến 2030, tầm nhìn đến 2045” và Nghị Quyết số 25/2025/NQ-HĐND về khu phát triển thương mại và văn hóa trên địa bàn thành phố Hà Nội.
Minh Ngọc/Báo Tin tức và Dân tộc
In bài viết