Lịch Bikram Sambat (còn được gọi là Vikram Samvat hay Bikram Samvat, tùy theo cách phiên âm từ tiếng Phạn và tiếng Nepal) bắt đầu tính từ khoảng năm 57 trước Công nguyên, gắn với thời đại của Vua Vikramaditya, một nhân vật huyền thoại trong văn hóa Ấn Độ - Nepal. Do lấy mốc khởi đầu sớm hơn lịch Gregorian mà phần lớn thế giới đang sử dụng, năm của Nepal luôn vượt trước 56 - 57 năm so với các nước trên thế giới.
Vì vậy, khi các quốc gia bước vào năm 2026, người Nepal lại đang tiến đến mốc thời gian 2082. Điểm đặc biệt của Nepal không chỉ nằm ở số năm “đi trước” thế giới, mà còn ở thời điểm họ bắt đầu năm mới đó là tháng 4, hoàn toàn khác với các nền văn hóa đón Tết âm lịch vào cuối mùa đông. Năm mới của Nepal, gọi là Nava Varsha, diễn ra vào ngày đầu tiên của tháng Baisakh trong lịch Bikram Sambat, thường rơi vào khoảng ngày 13 hoặc 14/4 dương lịch.
Đây là thời điểm thiên nhiên ở dãy Himalaya chuyển mình rõ rệt khi không khí bắt đầu ấm lên, tuyết tan dần ở vùng chân núi, các thung lũng tràn sắc xanh, mùa vụ mới bắt đầu. Đối với người Nepal, khởi đầu của năm phải gắn với sự tái sinh của tự nhiên, với nhịp điệu mùa màng, chứ không đơn thuần là một cột mốc trên lịch.
Để đánh dấu thời khắc này, người Nepal tổ chức nhiều nghi lễ khác nhau. Một trong những lát cắt sống động nhất chính là lễ hội Bisket Jatra, diễn ra ở thành phố cổ Bhaktapur. Đây là một trong những lễ hội năm mới đặc sắc nhất Nam Á, mang cả tính tôn giáo lẫn tính cộng đồng, vừa huyền bí vừa mạnh mẽ.
Bisket Jatra kéo dài nhiều ngày, trong đó ấn tượng nhất là nghi thức rước xe thần Bhairav và Bhadrakali. Hai chiếc xe bằng gỗ khổng lồ, cao hơn 10 mét và nặng hàng tấn, được dựng trên những bánh xe lớn. Người dân chia thành hai nhóm, đứng ở hai đầu dây thừng để kéo xe đi qua các khu phố cổ. Cảnh tượng có khi đầy hỗn loạn, nhưng với người Nepal, đây chính là khoảnh khắc cộng đồng “kéo thần linh” về phía mình, đưa vận may vào năm mới.
Bhaktapur còn ghi dấu năm mới bằng một nghi lễ độc đáo khác là dựng và kéo đổ cột Lingo, hay còn gọi là cột Yosin. Cột gỗ lớn được dựng thẳng đứng trong suốt lễ hội và được kéo đổ vào khoảnh khắc năm mới, biểu tượng cho sự khai mở chu kỳ mới của trời đất. Cây cột đổ xuống trong tiếng reo hò của cộng đồng, tượng trưng cho sự gạt bỏ những ngăn trở cũ để nhường chỗ cho sự vận động mới. Đây là một hình ảnh giàu tính biểu tượng, mang một triết lý rất Nepal đó là: Để bắt đầu, con người phải chấp nhận hạ bỏ cái cũ, giống như một nhịp chuyển mình của tự nhiên.
Ngoài Bisket Jatra, nhiều hoạt động truyền thống khác cũng góp phần tạo nên diện mạo đầy màu sắc của năm mới Nepal. Một trong số đó là trò kéo co, được người dân địa phương gọi là Dhauju hoặc Dhime Bazar. Trong trò chơi này, các đội đến từ những khu dân cư khác nhau cùng tham gia kéo dây ở hai phía, vừa quyết liệt vừa mang không khí thân thiện. Đây không chỉ là một hoạt động mang tính giải trí, mà còn thể hiện sức mạnh cộng đồng, tinh thần đoàn kết và sự gắn kết giữa các nhóm cư dân trong dịp đầu năm.
Một tập tục khác mang tính tâm linh mạnh mẽ là nghi lễ Bunge Dyo. Những người thực hành nghi lễ này thường rơi vào trạng thái gần như xuất thần, dùng que sắt hoặc thanh kim loại xuyên qua lưỡi để thể hiện sự sám hối, lòng tôn kính đối với thần linh và niềm tin rằng nỗi đau thân xác sẽ mang lại sự thanh tẩy nội tâm. Với cộng đồng địa phương, đây là nghi lễ thiêng, thể hiện quyết tâm gột bỏ những điều cũ để bước vào năm mới với tâm hồn trong sạch.
Ngoài Bhaktapur, nhiều vùng khác của Nepal cũng tổ chức nghi lễ riêng trong ngày đầu năm. Người dân đi chùa cầu phúc, tụ họp gia đình, chuẩn bị các món ăn truyền thống. Tại Thimi, gần Bhaktapur, “lễ hội bột đỏ” hay theo ngôn ngữ địa phương là lễ Sindoor Jatra, nhuộm đỏ cả thành phố trong ngày đầu năm. Người dân rước kiệu thần Bhairab qua các con phố, tung bột màu đỏ son vào không trung và phủ lên nhau. Màu đỏ tượng trưng cho chiến thắng của điều thiện, cho sự phồn thịnh và may mắn. Không khí lễ hội mang màu sắc Hindu giáo pha trộn với tín ngưỡng bản địa, tạo nên bản sắc rất riêng của dãy Himalaya.
Điều thú vị là dù đang sống giữa thế kỷ XXI với sự phổ biến của lịch quốc tế, người Nepal vẫn duy trì song song hai hệ thống: Lịch Bikram Sambat cho đời sống văn hoá - tín ngưỡng và lịch Gregorian cho giáo dục, hành chính và giao tiếp quốc tế. Năm mới theo lịch truyền thống của Nepal vẫn là dịp nghỉ lễ chính và giữ vai trò quan trọng nhất trong đời sống tinh thần của người dân.
Sự khác biệt về mốc thời gian giữa các quốc gia cho thấy dù nhân loại cùng sống trên một Trái Đất, mỗi cộng đồng vẫn tìm thấy cho mình một nhịp điệu riêng để khởi hành.
Hải Trần/Báo Tin tức và Dân tộc
In bài viết