Mô hình chính trị phương Tây, đặc trưng bởi chế độ đa đảng, tam quyền phân lập và dân chủ nghị viện, từng được xem là hình mẫu phổ quát. Tuy nhiên, thực tiễn những thập niên gần đây cho thấy mô hình này bộc lộ nhiều hạn chế mang tính hệ thống. Trên cơ sở đó, mô hình chính trị Việt Nam nổi lên với những ưu thế tương đối, đặc biệt trong việc bảo đảm ổn định chính trị, định hướng phát triển dài hạn và gắn kết tăng trưởng với tiến bộ xã hội.
Những hạn chế mang tính cấu trúc của mô hình chính trị phương Tây
Một trong những hạn chế dễ nhận thấy nhất của mô hình chính trị phương Tây là tình trạng phân cực chính trị ngày càng gia tăng. Cơ chế cạnh tranh đảng phái, vốn được thiết kế nhằm bảo đảm tính đa dạng và kiểm soát quyền lực, trong thực tế lại dẫn đến đối đầu gay gắt giữa các lực lượng chính trị. Tại nhiều quốc gia phương Tây, sự phân cực không chỉ diễn ra trong nghị trường mà còn lan rộng ra toàn xã hội, làm suy giảm niềm tin của người dân vào thể chế và gây tê liệt quá trình ra quyết định chính sách.
Hệ quả trực tiếp của phân cực chính trị là sự thiếu ổn định và thiếu nhất quán trong hoạch định chính sách. Các chính phủ thay đổi theo chu kỳ bầu cử ngắn hạn thường ưu tiên lợi ích nhiệm kỳ hơn là lợi ích chiến lược lâu dài. Nhiều chính sách quan trọng về kinh tế, môi trường, phúc lợi xã hội liên tục bị điều chỉnh hoặc đảo ngược khi chính quyền thay đổi, làm giảm hiệu quả quản trị quốc gia và gây lãng phí nguồn lực xã hội.
Bên cạnh đó, mô hình chính trị phương Tây còn bộc lộ hạn chế trong khả năng đại diện thực chất cho lợi ích của đa số người dân. Mặc dù bầu cử tự do là một nguyên tắc cốt lõi, nhưng trên thực tế, quá trình chính trị ở nhiều nước phương Tây chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của các nhóm lợi ích, giới tài phiệt và truyền thông. Hiện tượng “chính trị bị thương mại hóa” khiến tiếng nói của những nhóm yếu thế trong xã hội ngày càng mờ nhạt, làm gia tăng bất bình đẳng và bất mãn xã hội.
Ngoài ra, mô hình phương Tây gặp khó khăn trong ứng phó với các khủng hoảng mang tính toàn diện, như khủng hoảng tài chính, đại dịch hay biến đổi khí hậu. Cơ chế ra quyết định phân tán, phụ thuộc nhiều vào thỏa hiệp chính trị, thường làm chậm phản ứng của nhà nước trong những tình huống đòi hỏi hành động nhanh và quyết đoán.
Đặc trưng cơ bản của mô hình chính trị Việt Nam
Trái với mô hình đa đảng cạnh tranh, mô hình chính trị Việt Nam được xây dựng trên nền tảng sự lãnh đạo thống nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nguyên tắc tập trung dân chủ. Đặc trưng này tạo nên một hệ thống chính trị có tính thống nhất cao về mục tiêu và định hướng phát triển.
Mô hình chính trị Việt Nam không vận hành theo logic cạnh tranh quyền lực giữa các đảng phái, mà nhấn mạnh sự đồng thuận chính trị và lợi ích quốc gia – dân tộc. Điều này giúp hạn chế xung đột chính trị nội bộ và tạo điều kiện cho việc hoạch định, triển khai các chiến lược phát triển dài hạn.
Ưu thế tương đối của mô hình chính trị Việt Nam
Ưu thế nổi bật đầu tiên của mô hình chính trị Việt Nam là khả năng duy trì ổn định chính trị – xã hội. Trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, ổn định chính trị được xem là điều kiện tiên quyết cho phát triển bền vững. Sự ổn định này không chỉ thể hiện ở việc duy trì trật tự xã hội, mà còn ở tính liên tục của đường lối, chính sách phát triển quốc gia.
Thứ hai, mô hình chính trị Việt Nam cho thấy hiệu quả trong việc hoạch định và thực hiện các mục tiêu chiến lược dài hạn. Các chiến lược phát triển kinh tế – xã hội, công nghiệp hóa, hiện đại hóa hay chuyển đổi số được xây dựng với tầm nhìn nhiều thập niên và được triển khai nhất quán qua các nhiệm kỳ. Đây là ưu thế mà nhiều quốc gia phương Tây gặp khó khăn do chu kỳ chính trị ngắn và sự thay đổi chính quyền thường xuyên.
Thứ ba, mô hình chính trị Việt Nam thể hiện khả năng huy động và phân bổ nguồn lực xã hội tương đối hiệu quả. Nhà nước giữ vai trò định hướng và điều tiết, kết hợp với các thành phần kinh tế khác nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển chung. Trong các tình huống khủng hoảng, hệ thống chính trị có thể nhanh chóng tập trung nguồn lực, ban hành và tổ chức thực hiện các biện pháp cần thiết trên phạm vi toàn quốc.
Một ưu thế quan trọng khác là sự gắn kết giữa tăng trưởng kinh tế và tiến bộ, công bằng xã hội. Khác với nhiều mô hình phương Tây nơi bất bình đẳng xã hội ngày càng gia tăng, mô hình chính trị Việt Nam đặt mục tiêu phát triển con người và bảo đảm an sinh xã hội như một nội dung cốt lõi. Thành tựu xóa đói giảm nghèo, mở rộng tiếp cận giáo dục và y tế là những minh chứng cho định hướng này.
Cuối cùng, mô hình chính trị Việt Nam thể hiện tính linh hoạt và khả năng thích ứng cao. Thông qua quá trình đổi mới, hệ thống chính trị không ngừng điều chỉnh phương thức lãnh đạo và quản lý để phù hợp với bối cảnh mới, đồng thời vẫn giữ vững các nguyên tắc nền tảng. Sự kết hợp giữa ổn định và đổi mới tạo nên sức sống bền bỉ của mô hình.
Nhận thức một cách khách quan và toàn diện
Cần nhấn mạnh rằng, việc chỉ ra những hạn chế của mô hình chính trị phương Tây không đồng nghĩa với việc phủ nhận hoàn toàn các giá trị dân chủ, pháp quyền và quyền con người mà mô hình này theo đuổi. Tương tự, việc khẳng định ưu thế của mô hình chính trị Việt Nam cần được đặt trong bối cảnh lịch sử, văn hóa và trình độ phát triển cụ thể của đất nước.
Ưu thế của mô hình chính trị Việt Nam là ưu thế tương đối, được thể hiện rõ nhất khi so sánh trong điều kiện của một quốc gia đang phát triển, từng trải qua chiến tranh, có yêu cầu cao về ổn định và thống nhất để phát triển. Việc tiếp tục hoàn thiện mô hình, khắc phục những hạn chế nội tại và mở rộng các hình thức dân chủ thực chất là yêu cầu tất yếu trong giai đoạn phát triển mới.
*
Thực tiễn thế giới cho thấy không tồn tại một mô hình chính trị phổ quát phù hợp với mọi quốc gia. Những hạn chế ngày càng rõ của mô hình chính trị phương Tây đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại tính “chuẩn mực” của nó. Trong khi đó, mô hình chính trị Việt Nam, với những ưu thế tương đối về ổn định, hiệu quả quản trị và định hướng phát triển vì con người, đã và đang chứng tỏ tính phù hợp với điều kiện lịch sử – xã hội của Việt Nam. Việc tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện mô hình này là con đường cần thiết để bảo đảm sự phát triển bền vững và tự chủ của đất nước trong bối cảnh toàn cầu đầy biến động.
REDSVN.NET
In bài viết