Đằng sau cam kết nói trên, một bước đi khi thành hiện thực sẽ mang tính đột phá có thể giúp thay đổi căn bản bức tranh hợp tác khoa học công nghệ giữa hai nước cùng những đề cập trực tiếp rất đậm đà và trân trọng đến Việt Nam nói chung và TBT Tô Lâm nói riêng của Tống thống Trump trước rất nhiều nguyên thủ và lãnh đạo các nước tại Phiên khai mạc Hội đồng Hòa bình về Dải Gaza, cũng như các cuộc trao đổi thẳng thắn, thân thiện với nhiều nhà lãnh đạo Quốc hội và Chính phủ Mỹ và những hợp đồng thương mại đã được ký kết trị giá hàng chục tỷ đôla, có một sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong chuyến đi Ngoại giao tầm cao khai Xuân của TBT Tô Lâm là tinh thần "Ngoại giao tâm công" mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng ngay từ những ngày đầu lập Quốc các đây đã tròn 80 năm.
Bản thân việc TBT Tô Lâm đến Washington ngay sau Đại hội Đảng XIV (19-23/1/2026) và bỏ qua cả kỳ nghỉ Tết Nguyên đán Cổ truyền để tham dự Phiên khai mạc của Hội đồng Hòa bình cho Dải Gaza và tiến hành các tiếp xúc, gặp gỡ song phương với lãnh đạo và quan chức nước chủ nhà có thể coi là một thông điệp rõ ràng: Việt Nam vừa đề cao cam kết với hòa bình thế giới, vừa coi trọng quan hệ với Hoa Kỳ. Đây là biểu hiện rõ nét của Ngoại giao tâm công tầm cao mới trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc do chính Tổng Bí thư khởi xướng và cũng đang trực tiếp triển khai.
Chuyến đi “Ngoại giao tầm cao tâm công” trong Kỷ nguyên mới
"Ngoại giao tâm công" trong Tư tưởng Ngoại giao Hồ Chí Minh có thể hiểu đơn giản là dùng sức mạnh của chính nghĩa và lòng nhân ái để cảm hóa, tạo đồng cảm và sự ủng hộ; thay vì chỉ đối đầu hay áp lực, nhằm khiến đối phương hiểu và đáp ứng được nguyện vọng chính đáng của mình. Như TBT Tô Lâm đã viết trong bài báo “Đẩy mạnh đối ngoại toàn diện ở tầm cao mới”, chuyến đi Hoa Kỳ của TBT Tô Lâm ngay trong những ngày đầu Xuân Bính Ngọ vừa qua là hoạt động Ngoại giao tầm cao mang nhiều dấu ấn của tinh thần “Ngoại giao tâm công” được tái hiện trong bối cảnh mới của thế kỷ XXI. Đối ngoại toàn diện ở tầm cao mới trong giai đoạn hiện nay thông qua hoạt động đối ngoại đa phương quan trọng này, Việt Nam đã thể hiện thiện chí và nỗ lực đóng góp vào việc thúc đẩy hòa bình ở Trung Đông trên cơ sở đảm bảo các quyền dân tộc cơ bản của người dân Palestine, trong đó có quyền thành lập một Nhà nước Palestine trên phần đất lịch sử của mình, đồng thời góp phần thúc đẩy quan hệ của nước ta với các quốc gia và đối tác quốc tế ở khu vực Trung Đông.
Trong quan hệ song phương với Hoa Kỳ, đáng chú ý là nhà lãnh đạo cao nhất của Việt Nam đến Washington không phải như đại diện của một quốc gia yếu thế đến xin ưu đãi, viện trợ, mà là với tư thế của một đối tác bình đẳng mang theo những đề xuất có lợi cho cả hai bên. Trong bối cảnh thế giới ngày càng phức tạp và mối quan hệ thương mại giữa Mỹ với các nước đang có nhiều vấn đề, Việt Nam đang nỗ lực tìm cách thuyết phục người Mỹ bằng lý lẽ hợp lý và thực chất: Hãy nhìn vào những gì chúng tôi đang làm và những gì chúng ta có thể cùng nhau xây dựng. Kết quả về kinh tế của chuyến đi dù khá ngắn nhưng rất nổi bật và mang nhiều ý nghĩa, bao gồm các hợp đồng thương mại và đầu tư trị giá khoảng 37,2 tỷ USD - trong đó có việc đặt mua 50 máy bay Boeing 737, 40 máy bay Boeing 787-9, các động cơ hàng không Pratt & Whitney, cam kết đầu tư bán dẫn của Nvidia và giấy phép hoạt động cho Starlink tại Việt Nam. Nhưng quan trọng và ý nghĩa hơn cả là việc Tổng thống Trump đã phản hồi tích cực về các đề xuất của Việt Nam về hợp tác kinh tế, khoa học - công nghệ và cho biết sẽ chỉ đạo các cơ quan liên quan của Mỹ sớm đưa Việt Nam ra khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu chiến lược (D1 - D3). Đây được cho là một cam kết mang tính đột phá giúp tháo gỡ nút thắt lớn cho dòng chảy công nghệ và thương mại giữa hai nước.
D1-D3: Cánh cửa công nghệ cao đang được mở ra
Để hiểu tầm quan trọng của cam kết D1-D3, hãy tưởng tượng một tình huống đơn giản sau đây: Bạn muốn học lái xe và có tiền mua xe, nhưng người bán xe lại không bán cho bạn vì lo ngại bạn sẽ... lái xe đi đâu đó không có lợi cho người bán. Miêu tả đó chưa thật đúng nhưng nó cũng khá sát với tình huống Việt Nam đã đối mặt suốt nhiều thập kỷ qua trong quan hệ kinh tế - khoa học công nghệ với Mỹ.
Nước Mỹ đang vận hành một hệ thống kiểm soát xuất khẩu công nghệ chiến lược khá nghiêm ngặt, trong đó phân loại các quốc gia theo mức độ rủi ro. Nhóm D1 bao gồm các nước bị hạn chế nghiêm ngặt về vũ khí và công nghệ quân sự. Nhóm D3 kiểm soát công nghệ "lưỡng dụng" - tức là những công nghệ có thể dùng cho cả mục đích dân sự lẫn quân sự, điển hình là chip bán dẫn tiên tiến, trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán lượng tử và các thiết bị điện tử cao cấp. Việt Nam nằm trong các nhóm D này từ thời Chiến tranh Lạnh và vẫn chưa thoát ra, dù quan hệ hai nước đã thay đổi hoàn toàn.
Hệ quả là, dù Việt Nam đã trở thành một trong những nhà xuất khẩu điện tử và bán dẫn lớn nhất thế giới - đứng thứ 10 toàn cầu về xuất khẩu linh kiện bán dẫn, đóng góp khoảng 7% tổng kim ngạch xuất khẩu - nhưng chủ yếu đang làm ở các công đoạn đóng gói và kiểm thử chip có giá trị gia tăng thấp, chứ chưa thể tham gia vào khâu thiết kế chip hay sản xuất chip tiên tiến. Đơn giản vì các công cụ, phần mềm và thiết bị cần thiết cho những công đoạn đó đều thuộc diện kiểm soát D3.
Một khi cam kết do Tổng thống Trump đã đưa ra được thực thi đầy đủ, theo các nhà nghiên cứu quốc tế và chuyên gia trong và ngoài nước, tác động sẽ lan rộng trên nhiều lĩnh vực. Về bán dẫn và AI, Việt Nam sẽ có thể tiếp cận các chip AI thế hệ mới, phần mềm thiết kế vi mạch và thiết bị sản xuất tiên tiến - mở đường cho tham vọng đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn vào năm 2030. Về hàng không, các loại động cơ phản lực và hệ thống điện tử hàng không thế hệ mới sẽ dễ tiếp cận hơn, hỗ trợ ngành hàng không dân dụng đang phát triển mạnh. Về quốc phòng, trong khuôn khổ chính sách "Bốn Không" của Việt Nam - không liên minh quân sự, không cho thuê căn cứ quân sự, không dựa vào nước này để chống nước khác, không sử dụng vũ lực - việc gỡ bỏ D1 mở ra khả năng tiếp cận trang thiết bị hiện đại hơn phục vụ bảo vệ chủ quyền biển đảo và xây dựng nền quốc phòng tự chủ.
Thực ra, hợp tác khoa học công nghệ Việt - Mỹ không phải mới bắt đầu từ chuyến thăm này. Kể từ khi hai nước nâng cấp lên Đối tác Chiến lược toàn diện vào tháng 9/2023, hàng loạt thỏa thuận hợp tác công nghệ giữa hai bên đã được ký kết. Trong lĩnh vực bán dẫn, Việt Nam và Mỹ đã ký Bản ghi nhớ hợp tác về chuỗi cung ứng bán dẫn, tập trung vào đào tạo nhân lực và phát triển hệ sinh thái chip. Đáng chú ý nhất có thể kể ra Intel hiện đã có một trong những cơ sở đóng gói và kiểm thử chip lớn nhất thế giới tại Thành phố Hồ Chí Minh; và Nvidia đang mở rộng quan hệ đối tác với các trường đại học và doanh nghiệp công nghệ Việt Nam...
Về AI và chuyển đổi số, các công ty công nghệ Mỹ như Google, Microsoft, Meta và Amazon Web Services đều đang có những dự án đầu tư đáng kể tại Việt Nam. Hàng trăm công ty khởi nghiệp công nghệ Việt Nam đang sử dụng nền tảng điện toán đám mây và dịch vụ AI của Mỹ để phát triển sản phẩm. Trong lĩnh vực giáo dục và nghiên cứu, chương trình học bổng Fulbright hàng năm đưa hàng trăm học giả Việt Nam sang nghiên cứu tại các trường đại học Mỹ, trong khi Đại học Fulbright Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh đang trở thành cầu nối giáo dục quan trọng.
Tuy nhiên, vì nhiều lý do khác nhau, tất cả những dự án hợp tác này cho đến nay vẫn đang hoạt động với một "giới hạn vô hình" do D1-D3 đặt ra. Hợp tác về bán dẫn chủ yếu ở khâu đóng gói, chứ chưa vào thiết kế. Hợp tác về AI bị giới hạn ở ứng dụng, chứ chưa chạm được vào phần cứng chip AI tiên tiến nhất. Hợp tác về quốc phòng công nghệ cao vẫn còn nhiều vướng mắc pháp lý. Cam kết D1-D3 chính là chìa khóa để mở những giới hạn đó.
Trong bối cảnh mới hiện nay, giới chuyên gia công nghệ và kinh tế nhìn thấy ít nhất ba lĩnh vực có tiềm năng bứt phá mạnh mẽ một khi D1-D3 được gỡ bỏ. Lĩnh vực đầu tiên là bán dẫn và thiết kế chip. Mỹ hiện dẫn đầu thế giới về thiết kế chip (qua các tập đoàn như Qualcomm, Broadcom, AMD, Nvidia) và về phần mềm thiết kế vi mạch. Việt Nam có một nền tảng nhân lực kỹ thuật tốt - với khoảng 26.000 kỹ sư bán dẫn hiện tại và hàng chục nghìn kỹ sư công nghệ thông tin có thể chuyển sang lĩnh vực này. Sự kết hợp giữa công nghệ và phần mềm thiết kế chip của Mỹ với nguồn nhân lực chất lượng và chi phí hợp lý của Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra một trung tâm thiết kế chip tầm khu vực trong vòng 5-7 năm.
Lĩnh vực thứ hai là trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số. Đây là lĩnh vực mà cả Chính phủ Việt Nam lẫn cộng đồng doanh nghiệp đang đầu tư mạnh mẽ. Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về khoa học-công nghệ và chuyển đổi số đặt mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP - thước đo hiệu quả sử dụng công nghệ và tri thức trong nền kinh tế) lên trên 55%, với AI là động lực trung tâm. Khi D3 được gỡ bỏ, các công ty Mỹ như Nvidia, Intel và Qualcomm có thể đưa vào Việt Nam những chip AI thế hệ mới nhất - giảm chi phí và tăng tốc độ phát triển ứng dụng AI trong y tế, giáo dục, nông nghiệp và sản xuất.
Lĩnh vực thứ ba là năng lượng sạch và công nghệ môi trường. Cam kết của Việt Nam về đạt phát thải ròng bằng không vào năm 2050 đòi hỏi một cuộc cách mạng về công nghệ năng lượng. Mỹ hiện là nước dẫn đầu về nhiều lĩnh vực như điện mặt trời thế hệ cao, lưu trữ năng lượng (pin thế hệ mới), hydro sạch và điện hạt nhân công nghệ tiên tiến. Sự hợp tác trong lĩnh vực này không chỉ giúp Việt Nam đạt mục tiêu khí hậu mà còn tạo ra cơ hội xuất khẩu điện và công nghệ năng lượng sạch trong tương lai.
Con đường phía trước còn dài nhưng hướng đi đã rõ
Dù rất quan trọng nhưng cam kết D1-D3 do chính Tổng thống Trump đưa ra trong cuộc gặp với TBT Tô Lâm tại cuộc gặp ở Nhà Trắng vừa qua mới chì là bước khởi đầu, chứ không phải là đích đến. Từ tuyên bố chính trị đến thực thi trên thực tế là một quá trình không đơn giản và đòi hỏi nhiều vòng đàm phán kỹ thuật, đánh giá và phê duyệt từ phía nội bộ Mỹ nên sẽ cần thời gian. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những cam kết tương tự thường mất 12 đến 24 tháng để chuyển thành thay đổi chính sách cụ thể. Không chỉ vậy, song song với đàm phán D1-D3, hai nước còn phải giải quyết vấn đề thặng dư thương mại - Việt Nam xuất siêu sang Mỹ khoảng 133,5 tỷ USD năm 2025, một con số khiến Mỹ nhiều lần đặt vấn đề về sự cân bằng thương mại.
Với những gì cả hai bên đã nỗ lực phấn đấu đạt được trong những năm qua, nhất là việc thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện năm 2023 và sự nhất trí thúc đẩy hơn nữa quan hệ hợp tác mà lãnh đạo cao nhất của cả Việt Nam lẫn Hoa Kỳ đã bày tỏ trong chuyến đi này, hướng đi nay đã rõ, và quan trọng hơn là cả hai bên đều tỏ sẵn sàng bước tiếp vì chính lợi ích lâu dài của mỗi quốc gia. Thực tế là về phía Mỹ, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu, việc có một Việt Nam mạnh về công nghệ, ổn định về chính trị và gắn kết sâu vào chuỗi cung ứng Mỹ là lợi ích chiến lược rõ ràng. Về phía Việt Nam, đây là cơ hội hiếm có để thực hiện giấc mơ công nghiệp hóa hiện đại - chuyển từ gia công, lắp ráp sang thiết kế và sáng tạo, từ "Made in Vietnam" sang "Designed in Vietnam" và "Innovated in Vietnam".
Qua lịch sử dựng nước và giữ nước của mình, người Việt Nam hiểu rõ hơn ai hết rằng để "chinh phục" được lòng tin và sự hợp tác quốc tế thực chất, cần nhiều hơn là những thỏa thuận giấy tờ - cần thời gian, cần sự nhất quán, cần cả những cử chỉ, hành động cụ thể thể hiện thiện chí thực sự. Đó cũng chính là bài học sâu xa nhất của “Ngoại giao tâm công” Hồ Chí Minh cho “Ngoại giao tầm cao mới” trong thời đại mới hôm nay. Khi cam kết D1-D3 được thực thi đầy đủ, thế hệ kỹ sư người Việt 20-30 tuổi hôm nay có thể trở thành những người thiết kế chip, phát triển AI và xây dựng công nghệ năng lượng sạch - không chỉ cho Việt Nam mà cho cả thế giới để giúp tất cả cùng phát triển hòa bình và bền vững. Đó sẽ là kết quả có ý nghĩa nhất của một chuyến thăm mang tinh thần tâm công, một minh chứng sống động rằng Ngoại giao truyền thống Hồ Chí Minh đang được kế thừa và phát huy cao độ trong Kỷ nguyên mới - Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam hôm nay.
Ngô Tiến Long, UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam
In bài viết