Sự sụp đổ của ảo vọng "Quý tộc cổ cồn"
Điểm đáng suy ngẫm nhất trong phân tích của Paine chính là sự "hoang tưởng" của giới Cần lao – những bác sĩ, luật sư, kỹ sư đang nắm giữ mức lương sáu chữ số. Họ là nạn nhân của một cái bẫy mang tên "Lối sống thượng lưu vay mượn". Hệ thống tài chính New York đã thiết kế ra một ma trận chi phí hoàn hảo để hút cạn dòng tiền của nhóm này: từ những khoản nợ sinh viên kéo dài hàng thập kỷ đến chi phí giáo dục tư thục cho con cái nhằm duy trì nòi giống "tinh hoa".
Thực tế, nhóm Cần lao này chính là những "ngựa thồ bọc vàng". Họ lao động miệt mài hơn cả giới Cùng đinh vì nỗi sợ bị rơi xuống đáy nồi luôn thường trực. Sự tự do của họ là một loại tự do có điều kiện: họ tự do chọn nơi làm việc, nhưng không có quyền tự do ngừng làm việc. Đây là một sự tiến hóa của lao động cưỡng bức trong kỷ nguyên hiện đại, nơi "roi da" được thay thế bằng "lãi suất ngân hàng" và "thuế thu nhập".
Địa chủ và sự trỗi dậy của "Thuế sinh tồn"
Bước lên nấc thang cao hơn, chúng ta thấy sự xuất hiện của giới Địa chủ và Phú thương. Đây là ngưỡng cửa nơi lao động bắt đầu bị triệt tiêu và được thay thế bằng quyền sở hữu. Trong khi giới Cần lao bán thời gian, thì giới Địa chủ bán không gian.
Tại một thành phố có mật độ dân cư kinh hoàng như New York, không gian chính là một loại "thuế sinh tồn". Mỗi tờ giấy tăng tiền thuê nhà 20% của giới Địa chủ thực chất là một lệnh trưng thu trực tiếp vào túi tiền và sức lao động của các tầng lớp bên dưới. Đây chính là điểm mà "Bàn tay vô hình" của Smith bị bẻ gãy: khi sự độc quyền về bất động sản trở thành công cụ bóc lột, thị trường không còn là nơi thúc đẩy phúc lợi chung mà là nơi trung chuyển của cải từ người lao động sang người sở hữu.
Những "vị thần" và sự biến mất của trách nhiệm xã hội
Ở đỉnh tháp, giới Siêu giàu với tài sản trên 250 triệu USD không còn vận hành theo các quy luật của con người. Tiền của họ đã đạt đến trạng thái "năng lượng chính trị thuần túy". Họ không chỉ mua tranh hay bất động sản; họ mua sự miễn trừ. Khi rủi ro ập đến, khả năng "thoát ly sinh học" (bay đến các hòn đảo riêng) cho thấy một sự đứt gãy hoàn toàn về khế ước xã hội. Họ thụ hưởng hạ tầng và nguồn lực của thành phố nhưng không còn chia sẻ rủi ro với cư dân của nó.
Sự hiện diện của họ trên các mặt tiền bệnh viện hay bảo tàng thực chất là một hình thức "Rửa trôi tội lỗi kinh tế". Nó tạo ra một vỏ bọc đạo đức, khiến các tầng lớp bên dưới tin rằng sự tích lũy khổng lồ đó là cần thiết để duy trì các định chế văn hóa và y tế cho cộng đồng.
Bài học cho các đô thị đang lên
Nhìn từ ma trận giai cấp của New York, chúng ta rút ra một bài học chiến lược: Một xã hội hưng thịnh là xã hội có tầng lớp trung lưu (Cần lao) vững mạnh và có khả năng tích lũy tài sản thực sự, thay vì chỉ là những "người vận chuyển tiền" cho giới địa chủ và siêu giàu.
Việt Nam, trong quá trình kiến tạo các siêu đô thị, cần cảnh giác với kịch bản "New York hóa". Nếu không có sự điều tiết của Nhà nước về thuế bất động sản, giáo dục công chất lượng cao và các rào cản đối với sự thâu tóm chính sách của nhóm lợi ích, các đô thị của chúng ta cũng sẽ sớm trở thành những "cỗ máy xay thịt" hoa lệ. Ở đó, người trẻ sẽ mãi là những "nô lệ đam mê", và sự thịnh vượng của quốc gia sẽ bị kẹt lại trong túi của một vài "vị thần" ngự trị trên đỉnh cao ốc.
Nguyễn Mạnh Hiền, UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam
In bài viết