1. Nút thắt Liban và toan tính hoãn binh của Tehran
Quyết định đình chỉ chuyến bay đến Thụy Sĩ của Trưởng đoàn đàm phán Iran Bagher Qalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi theo chỉ thị từ giới lãnh đạo cấp cao Tehran là một bước đi mang đậm tính toán chiến lược. Việc Iran chủ động hoãn tham gia đối thoại nhằm phản đối các cuộc không kích mới của Israel tại Liban thực chất hướng đến hai mục tiêu cốt lõi:
Bảo vệ vị thế minh chủ của "Trục kháng chiến": Iran không thể ngồi vào bàn đàm phán hòa bình với Mỹ tại một khu nghỉ dưỡng Thụy Sĩ sang trọng trong khi lực lượng đồng minh cốt lõi của họ là Hezbollah đang chịu tổn thất nặng nề tại thực địa. Tiếp tục đối thoại đồng nghĩa với việc tự làm suy giảm uy tín và tiếng nói đối với các lực lượng ủy nhiệm tại khu vực.
Tạo áp lực ngược lên Washington: Biết rõ chính quyền Tổng thống Donald Trump đang rất cần một thắng lợi ngoại giao nhanh chóng để bình ổn thị trường năng lượng, Tehran đã dùng thế hoãn binh này để đẩy quả bóng trách nhiệm sang phía Mỹ, buộc Washington phải sử dụng các đòn bẩy chính trị để "trói tay" đồng minh Israel.
Tòa nhà bị phá hủy sau cuộc tấn công của Israel tại Nabatieh, miền Nam Liban ngày 18/6/2026. Ảnh: THX/TTXVN
2. Áp lực chính trị nội bộ và thế khó của Washington
Ở chiều ngược lại, việc Nhà Trắng thông báo Phó Tổng thống JD Vance hủy chuyến sang Thụy Sĩ vì "lý do hậu cầu chưa được giải quyết" là cách diễn đạt ngoại giao khôn khéo để che đậy thế tiến thoái lưỡng nan của Mỹ.
Bản ghi nhớ 14 điểm đạt được ngày 14/06/2026 đang đối mặt với làn sóng chỉ trích dữ dội từ cả trong và ngoài nước Mỹ, cho rằng Washington đã nhượng bộ quá nhiều cho Iran. Nếu Mỹ tiếp tục cử phái đoàn cấp cao đến bàn đàm phán kỹ thuật trong bối cảnh tiếng súng ở Liban chưa dứt, chính quyền ông Trump sẽ bị thế giới nhìn nhận là yếu thế. Khoảng lặng này là cần thiết để Mỹ bảo vệ nguyên tắc "chấm dứt xung đột nhưng không trả giá bằng các khoản hỗ trợ tài chính", đồng thời có thời gian định hình lại các điều khoản mang tính kỹ thuật chặt chẽ hơn.
3. Israel và nhân tố "phá bĩnh" có chủ đích
Chiến trường Liban dậy sóng ngay sau khi thỏa thuận Mỹ - Iran được công bố hoàn toàn không phải là một sự trùng hợp ngẫu nhiên. Bằng việc chỉ đạo quân đội đáp trả Hezbollah "bằng toàn bộ sức mạnh", Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã gửi đi một thông điệp đanh thép tới Washington: An ninh của Israel phải do Tel Aviv tự quyết định, và các thỏa thuận khung giữa các siêu cường không thể tự động ràng buộc hành động của họ.
Dù Israel và Hezbollah đã nhanh chóng đạt được một thỏa thuận ngừng bắn mới có hiệu lực ngay sau đó, cuộc khủng hoảng 24 giờ qua đã hoàn toàn đạt được mục đích: Nó chứng minh các điều khoản trên giấy tờ của Mỹ - Iran chưa đủ hiệu lực để kiểm soát các thực thể trung gian tại vùng chiến sự.
4. Kịch bản dự báo và tác động đến thị trường năng lượng
Tiến trình hòa bình Trung Đông hiện nay mới chỉ là bước khởi đầu, những vấn đề cốt lõi nhất như chương trình hạt nhân của Iran vẫn là một ẩn số. Từ thực tế đàm phán bị hủy bỏ, dòng chảy địa chính trị trong thời gian tới có thể dịch chuyển theo các kịch bản sau:
Kịch bản "ngủ đông" cục bộ (Xác suất cao): Lệnh ngừng bắn 60 ngày giữa Mỹ và Iran vẫn được duy trì trên danh nghĩa, nhưng đàm phán kỹ thuật trực tiếp sẽ bị hoãn lại vài tuần để Mỹ ổn định vùng biên giới phía Bắc Israel. Khi tình hình Liban im tiếng súng, vòng đàm phán Thụy Sĩ mới được tái khởi động.
Kịch bản đổ vỡ và phản ứng ngược của thị trường (Xác suất trung bình): Nếu lệnh ngừng bắn tại Liban sụp đổ, giao tranh lan rộng, Iran có thể rút hoàn toàn khỏi bản ghi nhớ. Ngay lập tức, kỳ vọng khơi thông eo biển Hormuz (tuyến đường chiếm 20% lượng dầu toàn cầu) sẽ biến mất, giá dầu thế giới sau chuỗi ngày giảm mạnh sẽ lập tức đảo chiều và bật tăng phi mã.
Bản ghi nhớ ngày 14/06/2026 mới chỉ tạo ra một "chiếc khung cứng", trong khi thực địa Trung Đông lại luôn là "chất lỏng" biến đổi không ngừng. Việc các bên chọn cách hoãn đàm phán thay vì tuyên bố hủy bỏ cho thấy cả Mỹ và Iran đều chưa muốn lật bài ngửa; họ vẫn cần chiếc phao cứu sinh ngoại giao này nhưng cần thêm thời gian để mặc cả bằng sức mạnh quân sự. Con đường biến cơ hội mong manh thành một nền hòa bình lâu dài sẽ còn phải trải qua rất nhiều phép thử khốc liệt như những gì đã diễn ra tại Thụy Sĩ và Liban tuần qua./.
NGUYỄN MẠNH HIỀN, UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam
Nguồn:Tổng hợp từ Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN); các báo cáo phân tích, dự báo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Ngân hàng UBS, Hãng tin Reuters và Bloomberg.
In bài viết