CHIẾN LƯỢC HẠT NHÂN CỦA IRAN: SỰ ĐAN XEN GIỮA NĂNG LỰC RĂN ĐE VÀ "QUÂN BÀI" TRÊN BÀN ĐÀM PHÁN

Nhà máy điện hạt nhân Bushehr nằm cách thủ đô Tehran, Iran khoảng 1.200km. Ảnh: TASS/TTXVN

1. Hiện trạng và bối cảnh: Ngưỡng hạt nhân cận kề

Chương trình hạt nhân của Iran đã bước sang một giai đoạn mới đầy biến động sau khi thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015 đổ vỡ và các biện pháp trừng phạt được khôi phục. Theo các dữ liệu thực tế tính đến nửa đầu năm 2026, Iran đã đạt được những bước tiến kỹ thuật đáng kể mà cộng đồng quốc tế không thể phớt lờ.

Con số biết nói về năng lực làm giàu Uranium Các báo cáo cho thấy Iran hiện sở hữu khoảng 440 kg urani được làm giàu ở mức 60%. Về mặt lý thuyết, lượng nguyên liệu này đủ để chế tạo khoảng 10 đầu đạn hạt nhân nếu tiếp tục được làm giàu lên cấp độ vũ khí (khoảng 90%). Mức làm giàu 60% này vượt xa nhu cầu của bất kỳ chương trình hạt nhân dân sự thông thường nào, đặt Tehran vào vị thế của một "quốc gia ngưỡng" (threshold state) – tức là quốc gia có đủ năng lực kỹ thuật để chế tạo bom trong thời gian ngắn nếu đưa ra quyết định chính trị.

Tác động của các đòn tấn công quân sự Trong giai đoạn 2025–2026, các cơ sở hạt nhân của Iran đã trở thành mục tiêu của nhiều chiến dịch quân sự từ phía Mỹ và Israel. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định rằng dù các cuộc không kích có thể làm hư hại hạ tầng vật chất, nhưng chúng không thể tiêu hủy được tri thức và kinh nghiệm mà đội ngũ chuyên gia Iran đã tích lũy qua nhiều thập kỷ. Điều này tạo ra một thực tế nghiệt ngã cho các đối thủ của Tehran: giải pháp quân sự chỉ có thể trì hoãn chứ không thể chấm dứt hoàn toàn tham vọng hoặc năng lực hạt nhân của quốc gia này.

2. Mục tiêu chiến lược: Răn đe để tồn tại

Trong tư duy chiến lược của Iran, chương trình hạt nhân không chỉ là vấn đề khoa học mà là công cụ để bảo đảm sự tồn vong của chế độ và vị thế cường quốc khu vực.

Học thuyết răn đe hạt nhân Mục tiêu cốt lõi của việc tiến gần đến khả năng sở hữu vũ khí hạt nhân không phải là để sử dụng chúng trong thực tế, mà là để ngăn chặn các đối thủ tấn công. Theo học thuyết răn đe, sự hiện diện của năng lực hạt nhân làm gia tăng đáng kể chi phí và rủi ro cho bất kỳ bên nào có ý định sử dụng vũ lực đối với Iran. Ông Andrew Thomas, giảng viên tại Đại học Deakin, phân tích rằng năng lực này mang lại cho Tehran dư địa chiến lược, giúp họ tạo ra một thế cân bằng mới trong khu vực mà không nhất thiết phải sở hữu một quả bom hoàn chỉnh.

Sự chuyển dịch dưới thời ban lãnh đạo mới Giới tình báo phương Tây quan sát thấy những dấu hiệu thay đổi trong cách tiếp cận của ban lãnh đạo mới tại Iran. Mặc dù các quan chức Nga và bản thân phía Iran vẫn thường xuyên khẳng định cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân, thực tế làm giàu uranium lại cho thấy Tehran đang duy trì các lựa chọn chiến lược mở. Sự "mập mờ chiến lược" này là cách để Iran vừa tránh được một cuộc chiến tổng lực, vừa duy trì sức ép thường trực lên các đối thủ.

3. Mối liên hệ giữa Hạt nhân và Eo biển Hormuz: Hai gọng kìm răn đe

Một điểm mới đáng chú ý trong chiến lược của Iran giai đoạn 2026 là việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa răn đe hạt nhân và răn đe kinh tế thông qua eo biển Hormuz.

• Công cụ đòn bẩy: Iran nhiều lần khẳng định khả năng tác động đến hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới. Khi vấn đề hạt nhân bị bế tắc, Tehran sử dụng quyền kiểm soát eo biển này như một công cụ để gia tăng vị thế trên bàn đàm phán.
• Hạ nhiệt giả tạo hay chiến thuật tạm thời: Các cuộc tiếp xúc giữa Mỹ và Iran về một thỏa thuận liên quan đến Hormuz vào tháng 8/2026 được coi là một bước đi nhằm giảm bớt áp lực quân sự trực tiếp, nhưng thực chất vấn đề hạt nhân vẫn là "cơn sóng ngầm" chưa có lời giải. Việc Tehran sẵn sàng giảm mức độ làm giàu urani thường đi kèm với yêu cầu nới lỏng trừng phạt khắt khe, biến chương trình hạt nhân thành một "quân bài" có giá trị kinh tế trực tiếp.

4. Tác động đối với an ninh khu vực và quốc tế

Chương trình hạt nhân Iran không chỉ là câu chuyện riêng giữa Tehran và Washington, mà nó định hình lại toàn bộ các mối quan hệ tại Trung Đông.

• Đối với Mỹ và Israel: Sự tiến bộ hạt nhân của Iran là "lằn ranh đỏ" khiến Mỹ không ngừng tăng chi tiêu cho kho vũ khí hạt nhân của chính mình (tăng gần 1/4 trong năm 2025) để duy trì ưu thế. Israel coi đây là mối đe dọa tồn vong, dẫn đến các chiến dịch tấn công ngăn chặn liên tục trong năm 2025–2026.
• Đối với các nước Arab: Sự trỗi dậy của một Iran có năng lực hạt nhân buộc các quốc gia Arab phải tính toán lại liên minh an ninh của mình, đôi khi dẫn đến một cuộc chạy đua vũ trang ngầm hoặc các nỗ lực ngoại giao phức tạp để tránh rơi vào vòng xoáy xung đột hạt nhân.
• Đối với thế giới: Xung đột Mỹ - Iran quanh vấn đề này đã gây thiệt hại kinh tế khổng lồ, với ước tính thế giới mất hơn 2,6 tỷ thùng dầu kể từ khi căng thẳng bùng phát.

5. Các kịch bản tương lai.

Dựa trên các phân tích hiện tại, có ba kịch bản chính cho chương trình hạt nhân Iran trong thời gian tới:

Kịch bản 1: Quay trở lại giải pháp ngoại giao (Hồi sinh JCPOA) Đây là kịch bản được nhiều nhà quan sát kỳ vọng nhưng lại khó khăn nhất. Việc khôi phục lòng tin sau nhiều năm đổ vỡ và các đòn tấn công quân sự là một thách thức cực lớn. Một thỏa thuận mới có thể giúp Iran thoát khỏi trừng phạt đổi lại việc giám sát chặt chẽ từ IAEA, nhưng tiếng nói của các phe phái cứng rắn tại Tehran đang ngày càng lớn mạnh.

Kịch bản 2: Duy trì trạng thái "Quốc gia ngưỡng". Iran có thể tiếp tục làm giàu uranium ở mức 60% nhưng không tiến lên 90%. Trạng thái này cho phép họ có đủ sức mạnh răn đe mà không kích hoạt một cuộc chiến tranh tổng lực hoặc lệnh trừng phạt bổ sung từ Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Đây được coi là lựa chọn tối ưu về mặt chi phí - lợi ích cho Tehran ở thời điểm hiện tại.

Kịch bản 3: Đột phá hạt nhân và phản ứng dây chuyền. Nếu cảm thấy bị đe dọa quá mức bởi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, Iran có thể quyết định rút khỏi Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) và tiến hành thử nghiệm vũ khí. Kịch bản này sẽ đẩy Trung Đông vào một cuộc chiến tranh diện rộng và buộc các cường quốc khác phải can thiệp trực tiếp.

Kết luận

Vai trò của chương trình hạt nhân trong chiến lược của Iran đã chuyển hóa từ một mục tiêu kỹ thuật đơn thuần thành một vũ khí đa năng: vừa là lá chắn răn đe quân sự, vừa là đòn bẩy kinh tế và chính trị. Dù ban lãnh đạo mới tại Tehran liên tục phát đi các tín hiệu về việc không theo đuổi vũ khí hạt nhân, nhưng những con số về uranium làm giàu và khả năng kiểm soát các tuyến hàng hải cho thấy Iran đang nắm giữ những quân bài quyền lực. Tương lai của khu vực phụ thuộc vào việc liệu các bên có thể tìm thấy một "điểm rơi" ngoại giao mới, hay sẽ tiếp tục trượt dài trong vòng xoáy răn đe và đối đầu đầy rủi ro.

Nguyễn Mạnh Hiền, UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam

Nguồn tham khảo:

1. Vai trò của vũ khí hạt nhân trong tính toán chiến lược mới của Iran, Báo Tin tức (baotintuc.vn) - TTXVN, xuất bản ngày 06/08/2026.
2. Mỹ - Iran tiến gần thỏa thuận Hormuz: Bước hạ nhiệt căng thẳng hay giải pháp tạm thời?, Báo Tin tức (baotintuc.vn), 2026.
3. Thế giới mất hơn 2,6 tỷ thùng dầu kể từ khi xung đột Mỹ-Iran bùng phát, Báo Tin tức (baotintuc.vn), 2026.
4. Báo cáo của Tổ chức Vận động Quốc tế xoá bỏ vũ khí hạt nhân (ICAN), dẫn lại bởi TTXVN, 2026.
5. Phân tích của Giáo sư Andrew Thomas (Đại học Deakin) về địa chính trị Trung Đông, 2026.