Ông Ngô Tiến Long, UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam đang trình bày bình luận chuyên sâu tại buổi nói chuyện chuyên đề.
1. BỐI CẢNH
Cuộc chiến tại Iran hiện nay và cuộc can thiệp quân sự vào Venezuela trước đó là những minh chứng rõ ràng cho sự hồi sinh của Chính trị Cường quyền và tư duy "Vùng ảnh hưởng" theo Học thuyết Monroe 1823 trong chính sách đối ngoại của Mỹ.
Mỹ thường nhấn mạnh đến các giá trị phổ quát như dân chủ, nhân quyền và chủ quyền quốc gia, nhưng khi những lợi ích của họ (không chỉ ở trong “Vùng ảnh hưởng” Nam Bán cầu) bị coi là đe dọa, họ không ngần ngại hành động theo logic của Chính trị Cường quyền.
Với quyết định cùng Israel tấn công Iran ngày 28/02/2026 mà không thông qua Quốc hội, Tổng thống Trump đã bắt đầu một cuộc chiến với nhiều rủi ro. Thực tế, cuộc chiến nhanh chóng vượt ranh giới Iran khi các khu vực vốn khá ổn định ở vùng Vịnh nhanh chóng trở thành bãi chiến trường bởi sự trả đũa khôn lường của Iran trong cuộc chiến bất đối xứng này; và đến nay vẫn chưa rõ bao giờ kết thúc. Điều đó đã gây ra nhiều hệ lụy nặng nề đối với cả Trật tự thế giới lẫn Hệ thống Luật pháp quốc tế (LPQT).
2. NHỮNG HỆ LỤY ĐỐI VỚI TRẬT TỰ THẾ GIỚI
Thứ nhất, đó là sự xói mòn ngày càng rõ rệt của Trật tự quốc tế dựa trên Luật lệ. Hệ thống các quy tắc và thể chế quốc tế từ thời hậu Thế chiến II vốn có khả năng điều tiết hành vi của các quốc gia, kể cả các nước lớn, đã ngày càng bị phớt lờ, bỏ qua. Trật tự thế giới sau Thế chiến thứ II vẫn chưa bị phá vỡ, nhưng ngày càng bị chi phối bởi sức mạnh và tư duy “Vùng ảnh hưởng” theo học thuyết Monroe từ đầu thế kỷ 19, hơn là bởi luật lệ chung.
Thư ngỏ của hơn 100 chuyên gia Luật quốc tế Mỹ đã bày tỏ lo ngại sâu sắc trên 4 lĩnh vực: (i) Tính hợp pháp của quyết định tham chiến; (ii) Cách thức tiến hành chiến sự; (iii) Ngôn từ đe dọa của các quan chức cấp cao; (iv) Việc tháo dỡ các cơ chế bảo vệ dân thường; và khẳng định: “Vũ lực chỉ được phép sử dụng trong tự vệ trước một cuộc tấn công vũ trang thực tế hoặc sắp xảy ra, hoặc được Hội đồng Bảo an ủy quyền. Iran không tấn công Israel hay Mỹ”.
Thứ hai, cuộc chiến hiện nay không còn là chuyện riêng của Trung Đông. Từ chiến trường Iran, nó đã nhanh chóng kéo toàn khu vực vùng Vịnh vào tình trạng chiến tranh và trở thành vấn đề toàn cầu với những ảnh hưởng nghiêm trọng trực tiếp đến an ninh năng lượng, vận tải biển, lạm phát và tâm lý thị trường... và trên tất cả là cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn. Thực tế cho thấy cuộc chiến ở Iran đang làm lung lay bá quyền Mỹ khi sức mạnh quân sự không đủ thay đổi chế độ Iran, từ đó nhiều khả năng Mỹ sẽ buộc phải chấp nhận thực tế đa cực trong đó Nhóm liên kết Nga - Trung - Iran ngày càng sâu rộng và mạnh lên.
Thứ ba, ngưỡng sử dụng vũ lực dường như đang bị hạ thấp. Cuộc tấn công Iran xảy ra ngay tại thời điểm đàm phán Mỹ - Iran qua trung gian Oman đang tiến triển rất hứa hẹn là một bất ngờ lớn, chứng tỏ giữa lúc cơ hội cho ngoại giao vẫn còn, thì vũ lực đã lên tiếng. Nếu việc đem quân tấn công trước để xử lý một “mối đe dọa” bị xem là có thể chấp nhận được, thế giới sau này có thể dễ dàng trở nên ngày càng bất ổn và nguy hiểm hơn. Các chuyên gia của Liên hợp quốc đã cho rằng việc Mỹ - Israel tấn công vào Iran khi đàm phán vẫn đang tiếp diễn là “hoàn toàn bất hợp pháp theo Luật pháp quốc tế và cấu thành hành vi xâm lược”; đồng thời cũng lên án việc Mỹ yêu cầu Iran “đầu hàng vô điều kiện”.
Thứ tư, các cơ chế quốc tế đang tỏ ra ngày càng khó có khả năng xử lý được các khủng hoảng lớn khi các cường quốc hàng đầu chia rẽ sâu sắc và đặt lợi ích riêng lên trên hết. Điều này còn phản ánh cuộc cạnh tranh toàn cầu hiện nay không chỉ diễn ra trong lĩnh vực địa chính trị truyền thống, mà đã lan sang các không gian mới như khoa học công nghệ, dữ liệu lớn, chuỗi cung ứng toàn cầu... nơi những lĩnh vực từng được xem là trung tính như bán dẫn/vi mạch, trí tuệ nhân tạo hay năng lượng nay trở thành những "điểm nóng" của cạnh tranh quyền lực.
Thứ năm, về lâu dài, nhiều nước, trước hết là các nước vừa và nhỏ, sẽ phải coi trọng hơn tự chủ chiến lược, đa dạng hóa quan hệ và tránh lệ thuộc quá nhiều vào bất kỳ một bên hay cường quốc nào. Không chỉ vậy, niềm tin của các nước về Hiệp định không phổ biến hạt nhân tiếp tục bị xói mòn, bởi thực tế là những nước đã sở hữu vũ khí hạt nhân, kể cả nước nhỏ, cũng không dễ bị nước lớn bắt nạt. Song song với đó, các chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái thiết theo logic mới: Không phải chỉ hiệu quả hay chi phí là tiêu chí tối ưu như trước đây, mà độ tin cậy và an ninh nay mới là yếu tố quyết định.
3. NHỮNG HỆ QUẢ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG LUẬT PHÁP QUỐC TẾ
Một là: Nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực trong quan hệ giữa các quốc gia – nền tảng rất quan trọng của trật tự quốc tế sau Chiến tranh Thế giới II – tiếp tục bị bào mòn. Việc bình thường hóa chiến dịch tấn công phủ đầu không trên cơ sở tự vệ như quy định trong Hiến chương Liên hợp quốc đang dẫn đến những tranh cãi về tội ác chiến tranh.
Hai là: Nguy cơ chiến tranh ngày càng có ít giới hạn hơn, trong đó hạ tầng thiết yếu, cơ sở dân sự và cả những khu vực rất nhạy cảm cũng có thể dễ dàng trở thành mục tiêu.
Ba là: Làm tăng thêm cảm giác rằng luật pháp quốc tế đang bị áp dụng không đồng đều, "lúc chặt lúc lỏng", tùy theo tương quan lực lượng và lợi ích của các nước lớn.
Bốn là: Khoảng cách giữa luật lệ trên giấy và khả năng buộc các bên phải chấp hành trên thực tế ngày càng lớn. Đặc biệt, Hiệp ước cấm phổ biến vũ khí hạt nhân đứng trước thách thức lớn khi thực tế chỉ ra rằng việc tuân thủ nghiêm chỉnh không đảm bảo an ninh bằng việc phát triển thành công loại vũ khí này để tạo năng lượng răn đe.
Năm là: Quyết định tấn công Iran của Tổng thống Trump không có ủy quyền của Quốc hội không chỉ châm ngòi cho xung đột địa chính trị mà còn đẩy nước Mỹ vào một cuộc khủng hoảng Hiến pháp về thẩm quyền chiến tranh – vấn đề đã âm ỉ suốt hơn nửa thế kỷ qua.
4. THAY CHO LỜI KẾT
Ba khái niệm – chính trị quyền lực (Realpolitik), vùng ảnh hưởng (sphere of influence) và Học thuyết Monroe – vốn là những nền tảng lý thuyết của thế kỷ 19 và 20 nay đang được hiện thực hóa một cách đáng lo ngại trong thế kỷ 21. Cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran ngày 28/02 vừa qua đã đẩy nhanh quá trình chuyển dịch từ trật tự đơn cực hậu Chiến tranh Lạnh sang đa cực; đồng thời phơi bày giới hạn của liên minh do Mỹ đứng đầu.
Điều đáng lo ngại không chỉ là một cuộc chiến tàn khốc khác ở Trung Đông, mà là nguy cơ thế giới đang dần quen với việc dùng sức mạnh trước rồi mới bàn về đúng/sai sau. Trong bối cảnh đó, với các nước vừa và nhỏ như Việt Nam, sự suy yếu của luật pháp quốc tế luôn là điều bất lợi, vì luật lệ là một trong số ít công cụ có thể giúp hạn chế phần nào chênh lệch về sức mạnh trong cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ của mình.
Ngô Tiến Long, UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam
In bài viết