Cán cân quyền lực bất lợi cho Iran và “Trục kháng chiến”
Một trong những hệ quả quan trọng nhất của cuộc chiến tháng 6/2025 là sự suy yếu nghiêm trọng của "Trục kháng chiến" do Iran dẫn đầu. Các nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn, bao gồm Hamas ở Gaza, Hezbollah ở Lebanon, lực lượng Houthi ở Yemen và các dân quân ở Iraq, đều đã phải hứng chịu những tổn thất chưa từng có sau các cuộc không kích liên tục của Israel và Mỹ. Hezbollah thậm chí đã mất một số lượng lớn chỉ huy cấp cao trong các cuộc tấn công của Israel, kể cả thủ lĩnh Hasan Nasrallah; nhiều cơ sở hạ tầng quân sự quan trọng bị phá hủy; và tổng cộng đã có khoảng 10,000 chiến binh tử trận khiến khả năng chiến đấu tổ chức dân quân này này đã bị suy giảm đáng kể.
Đặc biệt, những chiến dịch tấn công quân sự trên bộ liên tiếp nhau của Israel vào Gaza sau cuộc tập kích bất ngờ của Hamas vào bên trong Israel ngày 7/10/2023 đã khiến cánh vũ trang hùng mạnh nhất của người Palestine bị suy yếu về mọi mặt; nhiều chỉ huy cao cấp bị triệt hạ; cơ sở hạ tầng quân sự, đặc biệt là hệ thống đường hầm rộng lớn được ví như “Metro Gaza” với hơn 500 km đường hầm dưới lòng đất, đã bị Israel phá hủy phần lớn. Dù hiện đang phải đối mặt với áp lực phải giải giáp vũ khí theo thỏa thuận ngừng bắn được thiết lập vào tháng 10/2025, Hamas đã từ chối thực hiện, viện dẫn phía Israel cũng không tôn trọng qua việc tiếp tục hiện diện ở vùng đất vốn do họ hoàn toàn kiểm soát này và thiếu tiến triển về vấn đề nhà nước Palestine. Tại Davos ngày 21 tháng 1/2026 vừa qua, Tổng thống Mỹ Trump tuyên bố Hamas phải giải giáp và trao trả tất cả thi hài con tin hoặc sẽ bị “thổi bay rất nhanh”, nhưng Hamas vẫn giữ vững lập trường rằng họ sẽ không giải giáp cho đến khi có một giải pháp chính trị toàn diện đảm bảo nhà nước Palestine và sự rút lui hoàn toàn của Israel khỏi Gaza.
Ở Lebanon, theo thỏa thuận Taif năm 1989 và các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc sau đó, Hezbollah cũng được yêu cầu giải giáp. Vào tháng 8/2025, chính phủ Lebanon dưới áp lực theo kế hoạch của Mỹ nhằm giải giáp Hezbollah đã bỏ phiếu thông qua với đa số quyết định giao cho Quân đội Lebanon nhiệm vụ lập kế hoạch đảm bảo chỉ Nhà nước mới được kiểm soát vũ khí ở Lebanon.
Bên cạnh đó, sự sụp đổ của chế độ Assad ở Syria vào tháng 12/2024 đã giáng một đòn nặng nề nữa đối với việc duy trì ảnh hưởng tại khu vực của Iran. Ông Assad, một đồng minh lâu đời của Tehran, đã đóng vai trò then chốt trong việc duy trì hành lang vận chuyển vũ khí và hậu cần từ Iran đến Hezbollah ở Lebanon. Sau khi ông Assad bị lật đổ bởi lực lượng Hayat Tahrir al-Sham (HTS) đứng đầu là Ahmed al-Sharaa, Iran mất đi một trụ cột quan trọng trong cấu trúc an ninh khu vực của mình. Cụ thể, Iran không còn khả năng cung cấp vũ khí cho Hezbollah qua đường bộ, buộc phải dựa vào các tuyến đường biển và hàng không rủi ro hơn nhiều và dễ bị Israel chặn đứng, đồng thời Iran cũng mất đi các căn cứ quân sự quan trọng ở Syria từng được sử dụng để tấn công hoặc đe dọa Israel. Ngược lại, Israel đã nhanh chóng tận dụng tình hình bằng cách nhanh chóng đưa quân vào xâm chiếm khu vực xung quanh biên giới với Syria và tiến hành các cuộc không kích trên khắp đất nước, nhằm vào các cơ sở quân sự và kho vũ khí chính quyền Assad để lại ở Syria.
Vấn đề hạt nhân Iran và nguy cơ mới
Chương trình hạt nhân của Iran được bắt đầu từ những năm 1980 đã dần bị Israel coi là mỗi đe dọa hiện hữu đối với sự tồn vong của Nhà nước Do Thái . Từ năm 2010, Israel được cho là đã tiến hành nhiều chiến dịch bí mật nhằm phá hoại chương trình này, kể cả việc ám sát các nhà khoa học hạt nhân Iran và phá hủy các thiết bị và vật liệu quan trọng liên quan. Các nỗ lực ngoại giao quốc tế, đặc biệt là Kê hoạch hành động chung toàn diện (JCPOA) ký vào tháng 7/2015 giữa Iran và Nhóm P5+1 (Mỹ, Anyh, Pháp, Nga, Trung Quốc và Đức) đã tạm thời làm dịu căng thẳng với việc Iran chấp nhận đặt chương trình hạt nhân của mình dưới sự giám sát quốc tế nghiêm ngặt để đổi lấy việc được Mỹ và phương Tây dỡ bỏ phần lớn các lệnh cấm vận kinh tế. Tuy nhiên, việc Tổng thống Trump quyết định rút khỏi JCPOA vào tháng 5/2018 kéo theo sự tái áp đặt cascleenhj trừng phạt đã dẫn đến sự đổ vỡ dần của thỏa thuận này.
Đặc biêt, từ đầu năm 2026, vấn đề hạt nhân Iran một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý của quốc tế và căng thẳng ở khu vực. Mặc dù đã bị thiệt hại nặng nề trong cuộc chiến tháng 6/2025, Tehran đã nhanh chóng bắt đầu nỗ lực tái thiết các chương trình làm giàu hạt nhân của mình. Phía bên kia, ngày 5/1/2026, Nội các An ninh Israel đã họp cho phép các cuộc tấn công bổ sung vào Iran, sau các cuộc điện đàm giữa Thủ tướng Netanyahu và Tổng thống Trump vài ngày trước đó. Ông Netanyahu đã tuyên bố rằng Israel sẽ không cho phép Iran tái lập các chương trình tên lửa hoặc hạt nhân của mình, còn ông Trump cũng tuyên bố trong khi Mỹ vẫn cởi mở với một thỏa thuận với Iran, nếu Iran bắt đầu tái lập các chương trình hạt nhân của mình, "chúng ta sẽ phải đánh sập chúng" và Mỹ sẽ can thiệp để bảo vệ những người biểu tình tháng 1/2026 khỏi “bạo lực của nhà nước” nếu điều đó xảy ra.
Căng thẳng ở bên trong Iran đã leo thang vào tháng 1/2026 khi các cuộc biểu tình lan rộng khắp 31 tỉnh của trên toàn quốc, ban đầu là do tình trạng kinh tế xấu đi và lạm phát tăng cao. Tổng thống Trump đã quyết định gửi một "hạm đội" tới khu vực và đe dọa có thể hành động quân sự để đáp ứng các cuộc đàn áp bạo lực đối với người biểu tình. Các nguồn tin gần gũi với tình hình khu vực cho biết Tổng thống Mỹ đang xem xét các lựa chọn bao gồm các cuộc không kích nhắm vào các địa điểm hạt nhân, các tổ chức chính phủ và cả các nhà lãnh đạo Iran. Một nhóm tàu sân bay tấn công của Mỹ hiện đang ở khu vực, nơi nó có thể hỗ trợ các hoạt động quan sự của Mỹ chống lại Tehran.
Tuy nhiên, vào đầu tháng 2/2026, tình hình bắt đầu có dấu hiệu tạm thời hạ nhiệt khi Iran bất ngờ đồng ý nối lại các cuộc đàm phán hạt nhân với Mỹ và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ra lệnh cho Bộ trưởng Ngoại giao của mình “theo đuổi các cuộc đàm phán công bằng và bình đẳng, được hướng dẫn bởi các nguyên tắc về phẩm giá, thận trọng và sự tiện lợi". Thực tế thì các cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ diễn ra vào ngày 6/2 tại Muscat với nhiều vòng trao đổi qua lại thông qua trung gian Oman tập trung hoàn toàn vào vấn đề hạt nhân chỉ đem lại kết quả nổi bật duy nhất được thông báo là Iran nhất trí với Mỹ "sớm" tổ chức vòng đàm phán tiếp theo.
Iran và Mỹ đã tổ chức nhiều vòng đàm phán hạt nhân gián tiếp vào tháng 4 và tháng 5/2025 trước khi cuộc tấn công bất ngờ của Israel ngay sau đó vào Iran dẫn đến việc hủy bỏ các cuộc đàm phán tiếp theo, sau đó vài ngày là cuộc tấn công của Mỹ vào Iran - điều này thực sự đã kết thúc quá trình đó. Sau các cuộc nói chuyện trực tiếp ở Moscat vừa qua, mới đây tại một sự kiện tại Tehran, Ngoại trưởng Iran Araghchi đã nhấn mạnh: “Iran đã phải trả giá rất đắt cho chương trình hạt nhân hòa bình và việc làm giàu urani. Chúng tôi kiên quyết bảo vệ hoạt động làm giàu urani vì không ai có quyền áp đặt cách hành xử của Iran”. Phát biểu với kênh Iran International ngày 8/2 tại Washington, bà Elizabeth Tsurkov, nghiên cứu viên cao cấp không thường trú của Viện New Lines, cho biết việc Mỹ gần đây tăng cường hiện diện quân sự trong khu vực là lớn nhất kể từ cuộc tấn công Iraq năm 2003 và điều đã làm dấy lên nhận định rằng cuối cùng vũ lực có thể sẽ được sử dụng. Ngoài “mức tối đa mà chế độ Iran sẵn sàng đưa ra thấp hơn mức mà Mỹ sẵn sàng chấp nhận”, bà Tsurkov cho biết thêm màn thể hiện của Iran trong cuộc xung đột tháng 6/2025 với Israel đã làm nổi bật những giới hạn trong khả năng gây tổn hại của Tehran cho một đối thủ có năng lực.
Câu hỏi về hệ quả của một cuộc tấn công quy mô lớn nữa vào Iran đang là tâm điểm của các cuộc tranh luận chiến lược hiện nay. Mặc dù Mỹ và Israel từ lâu đã cảnh báo nếu Iran sở hữu vũ khí hạt nhân sẽ gây nguy hiểm cho Israel và bất ổn rộng rãi cho Trung Đông và các khu vực lân cận. Chính việc coi đây là mối đe dọa hiện hữu đối với Israel đã khiến Tel Aviv phát động cuộc tấn công toàn diện vào các cơ sở hạt nhân và quân sự của Iran vào tháng 6/2025. Một mối quan tâm nữa là việc Iran sở hữu vũ khí hạt nhân có thể thúc đẩy các đối thủ khu vực khác, bao gồm Arab Saudi, theo đuổi chương trình riêng của họ. Hoàng tử kế vị Mohammad Bin Salman đã tuyên bố rằng "nếu Iran phát triển bom hạt nhân, Arab Saudi cũng sẽ làm như vậy". Điều này xảy ra rất có thể sẽ kích hoạt một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân nguy hiểm trong khu vực. Chính Giám đốc IAEA Rafael Grossi cũng đã cảnh báo rằng một vũ khí hạt nhân của Iran có thể kích hoạt sự phổ biến hạt nhân rộng rãi vì các quốc gia khác, đặc biệt là ở Trung Đông, có thể tìm kiếm năng lực tương tự để đáp lại. Nếu Israel và Mỹ tiến hành một cuộc tấn công quy mô lớn khác vào Iran, các hệ quả có thể sẽ rất nghiêm trọng về nhiều mặt.
Thứ nhất, một cuộc tấn công như vậy có thể củng cố quyết tâm của Iran trong việc theo đuổi vũ khí hạt nhân để tự vệ và răn đe. Thực tế là các vũ khí hạt nhân chủ yếu được dự định để phòng thủ chống lại các mối đe dọa hiện hữu khi sự sống còn của nhà nước bị đe dọa. Các cuộc tấn công của Israel, cùng với bất kỳ xung đột khu vực tiềm năng nào sau đó, có thể khiến lãnh đạo ở Tehran coi sự sống còn của mình bị đe dọa, có khả năng tăng cường quyết tâm của họ trong việc theo đuổi vũ khí hạt nhân.
Thứ hai, nó có thể kích hoạt một xung đột đa chiến trường trên khắp khu vực. Iran được cho là có hàng nghìn tên lửa và máy bay không người lái trong tầm với của các căn cứ quân sự Mỹ được đặt tại một số quốc gia ở Trung Đông, và đã đe dọa sẽ tấn công chúng, cũng như Israel. Các nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn ở Lebanon, Gaza, Iraq, Syria và Yemen có thể tham gia vào xung đột, dẫn đến một cuộc chiến khu vực quy mô lớn. Lực lượng Houthi ở Yemen có thể nối lại các cuộc tấn công tên lửa và máy bay không người lái chống lại vận tải biển Biển Đỏ hoặc phóng các hệ thống tầm xa về phía Israel.
Thứ ba, an ninh năng lượng toàn cầu có thể bị đe dọa nghiêm trọng. Hiện có khoảng 35% dầu thô toàn cầu được vận chuyển bằng đường biển và 20% khí tự nhiên hóa lỏng LNG di chuyển qua Eo biển Hormuz. Đảm bào hoạt động bình thường của các tuyến đường này là điều quan trọng đối với các nước xuất khẩu dầu khí lớn bao gồm Ả Rập Saudi, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Iraq và Qatar - cũng như chính Iran. Triển vọng Iran có thể đóng cửa Eo biển Hormuz không được loại trừ, mặc dù Tehran trước đây đã sử dụng mối đe dọa này nhiều lần mà không hành động. Arab Saudi, UAE và các nước xuất khẩu dầu khí vùng Vịnh khác phụ thuộc rất nhiều vào điểm nghẽn này, và ngay cả một sự đóng cửa ngắn cũng có thể sẽ làm rung chuyển nền kinh tế của họ cũng như thị trường dầu mỏ toàn cầu.
Thứ tư, các cuộc tấn công và phản ứng của Iran cũng có khả năng làm suy yếu thêm chế độ hạt nhân quốc tế và NPT vốn được coi là nền tảng của trật tự hạt nhân toàn cầu. Trong những năm gần đây, NPT đã phải vật lộn để đạt được sự đồng thuận về các vấn đề chính. Một lĩnh vực mà NPT vẫn tương đối thành công là giám sát và cho phép sử dụng công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình, đây là lý do biện minh của Iran cho việc làm giàu hạt nhân. Các hoạt động làm giàu hạt nhân của Iran đã thử nghiệm sức mạnh của NPT và các chuẩn mực không phổ biến.
Cặp quan hệ Arab Saudi - UAE căng thẳng công khai
Trong khi các rủi ro từ Iran chiếm ưu tiên cao trong các tính toán về an ninh khu vực, một diễn biến đáng chú ý khác vào cuối năm 2025 và đầu năm 2026 là sự nứt gãy ngày càng sâu sắc trong quan hệ giữa Arab Saudi và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), hai đồng minh truyền thống ở Vùng Vịnh. Trong một thời gian, hai cường quốc này đã bất đồng về các vấn đề từ sản xuất dầu đến cuộc chiến ở Sudan, nhưng sự khác biệt của họ hầu như chưa bao giờ công khai. Tuy nhiên, vào tháng 12/2025, các lực lượng được UAE hậu thuẫn đã tấn công 6 tỉnh ở miền nam Yemen và chiếm các tỉnh giàu dầu dọc biên giới Arab Saudi. Đáp lại, chỉ trong vài ngày, Arab Saudi đã nhanh chóng tiến hành các cuộc không kích hỗ trợ các lực lượng được họ hậu thuẫn ở Yemen lấy lại được những gì đã mất; lãnh thổ của Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam ly khai được UAE hậu thuẫn ở Yemen đã bị giảm xuống đến mức sau đó phải lặng lẽ tuyên bố giải tán. Vào ngày đầu năm 2026, Arab Saudi còn tiến hành ném bom cảng al-Mukalla ở miền nam Yemen, nhắm vào những gì Riyadh gọi là một lô hàng vũ khí của UAE dành cho Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam.
Sự kiện trên đánh dấu cuộc đối đầu quân sự trực tiếp đầu tiên giữa các lực lượng được hậu thuẫn bởi hai quốc gia lớn ở Vùng Vịnh mà sự hợp tác của họ đã định hình kiến trúc an ninh khu vực trong ít nhất là hơn một thập kỷ qua. Diễn biến đó không chỉ là một bất đồng tạm thời mang tính chiến thuật giữa Arab Saudi và UAE về một vấn đề riêng biệt, mà là một sự phân kỳ chiến lược đang diễn ra với hệ quả có thể sâu rộng hơn nhiều. Trong nhiều thập kỷ, quan hệ giữa Riyadh và Abu Dhabi đóng vai trò là một trụ cột vững chắc của trật tự Vùng Vịnh. Tuy nhiên, điều này phần nào che giấu một sự cạnh tranh ngầm về địa chính trị đang gia tăng. Tình hình căng thẳng trong cặp quan hệ Arab Saudi-UAE ngày càng ảnh hưởng đến sự gắn kết của Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh và khiến việc duy trì hợp tác và ổn định trong khu vực trở nên khó khăn, phức tạp hơn, đồng thời có thể làm chệch hướng sự chú ý tập thể khỏi những gì Arab Saudi luôn coi là một ưu tiên chung - đó là ngăn chặn Chương trình hạt nhân của Iran.
Sự căng thẳng trên diễn ra trong bối cảnh quan hệ giữa các quốc gia Vùng Vịnh và Iran đã thay đổi đáng kể trong 4 năm cầm quyền của Tổng tống Joe Biden ở Mỹ. Các điểm nóng địa chính trị của một Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh bị chia rẽ, và căng thẳng giữa các thủ đô vùng Vịnh và Tehran bao trùm khu vực khi ông Trump nhậm chức lần đầu tiên vào năm 2017, phần lớn đã được hóa giải. Đặc biệt, vào tháng 3/2023, Arab Saudi và Iran đã ký một thỏa thuận phục hồi quan hệ ngoại giao do Trung Quốc làm trung gian, sau khi quan hệ bị cắt đứt do cuộc tẩy chay Iran của các quốc gia Vùng Vịnh năm 2016 do Riyadh dẫn đầu.
Châu Phi: Khủng hoảng nhân đạo và sự phân mảnh nhà nước
Trong khi Trung Đông và vùng Vịnh đang phải đối phó với các thách thức của riêng mình, châu Phi cũng đang trải qua một trong những giai đoạn khủng hoảng nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ. Sudan đang đối mặt với thảm họa nhân đạo tồi tệ nhất hiện nay, với hơn 150.000 người chết, hàng triệu người phải di dời và trở thành người tị nạn kể từ khi nội chiến bắt đầu vào tháng 4/2023. Xung đột giữa Lực lượng Vũ trang Sudan (SAF) và Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF) đã khiến 24 triệu người phải đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực và gây ra dịch bệnh tả, chiếm 10% nhu cầu nhân đạo toàn cầu mặc dù chỉ chiếm chưa đến 1% dân số thế giới.
Xung đột ở Sudan đã gây ra sự phân mảnh của quốc gia lớn thứ ba châu Phi và tạo ra cuộc khủng hoảng nhân đạo lớn nhất thế giới. Ước tính có thể đã có 400.000 người thiệt mạng, và đất nước hiện đã được chia thành các khu vực kiểm soát phía đông và phía tây. Dân số phải di dời cưỡng bức của Sudan lên tới 12,8 triệu người. Điều này nhấn mạnh sự tàn bạo của xung đột Sudan, tiếp tục mở rộng kể từ khi bùng nổ vào tháng 4 năm 2023. Vào tháng 10 năm 2025, RSF đã chiếm El Fasher, thủ phủ của Bắc Darfur. Nhóm chuẩn quân sự đã thảm sát hàng nghìn người và buộc hàng chục nghìn người phải chạy trốn. Hơn 150.000 cư dân El Fasher vẫn chưa được tìm thấy.
Việc cung cấp vũ khí và nhiên liệu bởi các chủ thể nước ngoài gián tiếp thúc đẩy xung đột, trong khi thiếu ý chí chính trị giữa SAF và RSF ngăn chặn mọi tiến triển hướng tới hòa bình. Liên kết Libya-Sudan đã làm sâu sắc thêm vòng xoáy an ninh này. Chủ quyền bị phân mảnh của Libya, đặc biệt là ở phía Đông và phía Nam, đã cung cấp cho các tác nhân vũ trang Sudan độ sâu hậu cần, các kênh tài chính và căn cứ phía sau. Nga cũng đã khôi phục căn cứ không quân Matan al Sarra ở Libya gần biên giới với Chad và Sudan, cho phép hỗ trợ tốt hơn việc cung cấp vũ khí cho RSF ở Sudan.
Ở khu vực Sahel, tình hình an ninh tiếp tục xấu đi đáng kể khi các nhóm khủng bố tiếp tục mở rộng ảnh hưởng của họ và giành được chỗ đứng lớn hơn trên khắp khu vực. Trong những tháng gần đây, đã có sự gia tăng đáng kể các cuộc tấn công của các nhóm vũ trang và khủng bố ở Burkina Faso, Mali và Niger, những nước đã thành lập thỏa thuận phòng thủ tập thể Liên minh các quốc gia Sahel (AES) vào năm 2023. Các báo cáo của Liên hợp quốc từ khu vực quan sát thấy rằng toàn bộ cộng đồng đã trở nên trống rỗng ở Burkina Faso, miền bắc Mali và miền tây Niger khi bạo lực giữa các nhóm vũ trang, xung đột giữa các cộng đồng và hoạt động quân sự lan rộng. Nga đã mở rộng sự hiện diện của mình trong khu vực, đặc biệt là thông qua Tập đoàn Wagner trước đây (hiện là Quân đoàn Châu Phi), lấp đầy khoảng trống do Pháp rút lui và ảnh hưởng suy giảm của EU, cung cấp hỗ trợ quân sự cho các chính quyền quân sự để đổi lấy việc mở rộng ảnh hưởng địa chính trị của mình.
Tình hình an ninh và chính trị tại Lục địa Đen ngày càng xấu đi đã làm sâu sắc thêm một tình hình nhân đạo vốn đã nghiêm trọng trong khu vực phụ. Gần 28,7 triệu người trên khắp Sahel cần viện trợ cứu sinh và bảo vệ nhân đạo vào năm 2025. Tài trợ nhân đạo vẫn ở mức thấp nghiêm trọng, chỉ có tám phần trăm của 4,3 tỷ đô la cần thiết đã được nhận vào tháng 5, buộc các tổ chức viện trợ phải giảm hỗ trợ cho 8,8 triệu người dễ bị tổn thương nhất. Mặc dù vậy, những điểm sáng tích cực vẫn xuất hiện ở khu vực này và rất đáng được ghi nhận, thúc đẩy. Sự dung hòa giữa 2 cộng đồng vốn kình địch đối đầu nhau là Sunni và Shia đã xuất hiện như một trào lưu mới toàn khu vực; nhiều điểm nóng khủng hoảng và tình hình bế tắc trong quan hệ giữa một số quốc gia/đối tác quan trọng đã bước đầu được giải quyết, tháo nút, trong đó nổi bật hơn cả là vấn đề Gaza trước vai trò thúc đẩy mạnh mẽ của Mỹ; sự phối hợp ngoại giao giữa nhiều nước Arab với nhau trên một số vấn đề chung quan trọng là chưa từng có; những tiến bộ trong sự phục hồi thể chế ở Lebanon và nỗ lực hòa giải dân tộc ở Syria sau Assad; những tiến bộ trông phát triển kinh tế ở các nước Vùng Vịnh và thậm chí ngay tại một số nước châu Phi đã được ghi nhận bên cạnh những nỗ lực phát triển năng lượng tái tạo ở Bắc Phi đều cho thấy rằng khu vực Trung Đông châu Phi không chỉ là một nơi chỉ có xung đột mà còn là nơi của sự đổi thay tích cực về nhiều mặt có thể đem lại những hy vọng mới. Đặc biệt, những phát triển tích cực này còn giúp tạo ra nền tảng mà các nỗ lực xây dựng hòa bình có thể được xây dựng.
Những điểm sáng hy vọng
Bên cạnh những thách thức và xung đột nghiêm trọng, năm 2025 cũng chứng kiến một số điểm sáng đáng chú ý trong khu vực Trung Đông châu Phi, phản ánh những nỗ lực hướng tới giảm leo thang và tăng cường hợp tác. Những phát triển tích cực này, mặc dù còn mong manh, đã tạo ra nền tảng quan trọng cho các nỗ lực xây dựng hòa bình bền vững trong tương lai.
Thứ nhất là về chính trị - ngoại giao với sự xuất hiện trở lại những sáng kiến ngoại giao Ả Rập và hợp tác khu vực. Một trong những thành tựu ngoại giao nổi bật nhất là sự phối hợp chưa từng có giữa các quốc gia Ả Rập trong việc tích cực thực hiện vai trò trung gian giải quyết cuộc khủng hoảng Gaza. Khác với các cuộc khủng hoảng trước đây khi các nước Ả Rập thường phản ứng rời rạc hoặc mâu thuẫn nhau, năm 2025 đã chứng kiến một hình thái ngoại giao quyết đoán, phối hợp và bền bỉ hơn nhiều khi các nước Ả Rập đã có các động thái rất mới như cam kết tái thiết khu vực với các mục tiêu tài trợ cụ thể, thành lập nhóm công tác chuyên trách cho Gaza, và đề xuất triển khai lực lượng gìn giữ hòa bình quốc tế. Ngoại giao Ả Rập đã thành công trong việc đưa vấn đề Palestine trở lại trung tâm của các cuộc thảo luận chính sách khu vực sau nhiều năm bị lu mờ bởi các vấn đề khác như chống khủng bố, ổn định nội bộ và cạnh tranh với Iran. Các nước Ả Rập cũng đã có một Kế hoạch tái thiết tập thể rõ ràng cho Gaza với cam kết tài trợ ban đầu lên tới 50 tỷ đô la từ các nước vùng Vịnh, Ai Cập và Jordan, cùng với các đề xuất quản trị cụ thể về cách Gaza sẽ được điều hành sau xung đột. Các nước Ả Rập đã chuyển từ chính trị bình thường hóa giao dịch (transactional normalization politics) - tập trung vào các thỏa thuận song phương riêng lẻ với Israel như đã ký Hiệp định Abraham mà không có giải pháp rõ ràng cho vấn đề Palestine - sang một lập trường quyết đoán hơn, công khai hơn về Gaza và vấn đề Palestine.
Thứ hai là sự phục hồi thể chế ở Lebanon và cơ hội mới ở Syria. Tại Lebanon, sau nhiều năm tê liệt chính trị với ghế Tổng thống để trống từ tháng 10/2022, sự phục hồi của các thể chế nhà nước là một dấu hiệu tích cực quan trọng. Việc bầu ông Joseph Aoun làm Tổng thống Lebanon vào ngày 9/1/2025 sau nhiều vòng bỏ phiếu đã chấm dứt khoảng trống quyền lực kéo dài và mở ra hy vọng cho sự ổn định chính trị. Tại Syria, mặc dù còn nhiều thách thức và bất ổn, sự xuất hiện của chính quyền mới đứng đầu là Ahmed al-Sharaa đã tạo ra cơ hội cho một khởi đầu mới sau 13 năm nội chiến và bất ổn. Cam kết công khai về tôn trọng quyền của các nhóm thiểu số tôn giáo và sắc tộc phản ánh nỗ lực tìm kiếm tính hợp pháp quốc tế và sự công nhận từ cộng đồng quốc tế. Chuyến thăm lịch sử của Tổng thống Trump tới Damascus vào ngày 15/5/2025 - chuyến thăm đầu tiên của một Tổng thống Mỹ tới Syria kể từ Richard Nixon năm 1974 - đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, trong đó ông Trump cam kết 5 tỷ đô la viện trợ tái thiết ban đầu và kêu gọi các đồng minh cung cấp thêm hỗ trợ cho chính quyền mới ở Damascus, đồng thời công bố quyết định dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với Syria được áp đặt từ năm 2011, mở ra triển vọng cho sự phục hồi kinh tế và tái hòa nhập của Syria vào cộng đồng quốc tế.
Thư ba là trong lĩnh vực kinh tế, các quốc gia Vùng Vịnh đã đạt được tiến bộ đáng kể trong việc giảm nợ công và duy trì đầu tư mặc dù giá dầu thấp hơn mong muốn. Hầu hết các quốc gia Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) đã có tiến bộ đáng kể trong việc thanh toán nợ chính phủ kể từ năm 2020 và đỉnh điểm của đại dịch COVID-19, khi nợ công tăng vọt do suy giảm kinh tế và giá dầu thấp. Triển vọng nợ của chính phủ cho năm 2025 là ổn định hoặc giảm đối với hầu hết các quốc gia trong khu vực. Arab Saudi trong khuôn khổ Tầm nhìn 2030 đã đầu tư mạnh vào các dự án phát triển kinh tế phi dầu mỏ như thành phố tương lai NEOM (với ngân sách 500 tỷ đô la), khu kinh tế King Abdullah (KAEC), và các dự án du lịch như Red Sea Project và Qiddiya (thành phố giải trí lớn nhất thế giới). UAE, đặc biệt là Dubai và Abu Dhabi, tiếp tục củng cố vị trí là trung tâm tài chính, thương mại và du lịch toàn cầu, với GDP phi dầu mỏ chiếm hơn 70% tổng GDP. Các nước Vùng Vịnh cũng đang tích cực phát triển các ngành công nghệ cao, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI). UAE đã ký thỏa thuận trị giá 120 tỷ đô la với các công ty công nghệ Mỹ bao gồm Microsoft, Google, OpenAI và Nvidia để phát triển cơ sở hạ tầng AI, trung tâm dữ liệu và đào tạo nhân lực AI. Arab Saudi đã công bố đầu tư 100 tỷ đô la vào AI trong 5 năm tới và ký thỏa thuận với Google Cloud để xây dựng trung tâm AI ở Riyadh. Những thỏa thuận trên phản ánh tham vọng của các quốc gia Vùng Vịnh trong việc đa dạng hóa nền kinh tế và trở thành trung tâm công nghệ toàn cầu, giảm phụ thuộc vào dầu mỏ trước khi chuyển đổi năng lượng toàn cầu làm giảm nhu cầu dầu hóa thạch. Các nước này cũng đang cạnh tranh để thu hút các công ty công nghệ lớn mở văn phòng khu vực và trung tâm nghiên cứu phát triển.
Ở Bắc Phi, các quốc gia tiếp tục thể hiện sự quan tâm mạnh mẽ trong việc thu hút đầu tư nước ngoài để phát triển thêm các lĩnh vực năng lượng tái tạo. Sự quan tâm đến sản xuất năng lượng tái tạo ở Bắc Phi đã có từ trước cuộc xâm lược toàn diện Ukraine, nhưng nỗi lo về sự bất ổn trong cung cấp năng lượng do chiến tranh và cam kết của EU về giảm phụ thuộc vào khí đốt Nga đã giúp tăng cường đầu tư vào khu vực. Morocco đã dẫn đầu khu vực với mục tiêu đạt 52% điện từ năng lượng tái tạo vào năm 2030, đã xây dựng tổ hợp năng lượng mặt trời lớn nhất thế giới tại Ouarzazate. Ai Cập đang phát triển các dự án gió và mặt trời quy mô lớn ở vùng vịnh Suez và sa mạc phía tây. Tunisia và Algeria cũng đang thu hút đầu tư từ EU và các công ty năng lượng châu Âu cho các dự án năng lượng tái tạo, với mục tiêu xuất khẩu điện xanh sang châu Âu qua cáp ngầm dưới Địa Trung Hải.
Dự báo tình hình trong thời gian tới
Tựu chung lại có thể thấy là khu vực Trung Đông, châu Phi đang đứng trước một giai đoạn bất ổn mới với nhiều rủi ro leo thang. Về vấn đề hạt nhân Iran, khả năng xảy ra các cuộc tấn công bổ sung của Israel và Mỹ vẫn cao trong những tháng tới, đặc biệt nếu các hình ảnh vệ tinh và báo cáo tình báo cho thấy Iran đang tái thiết các cơ sở làm giàu urani, khôi phục hệ thống phòng không xung quanh các nút hạt nhân chính, hoặc phân tán thiết bị làm giàu quan trọng. Israel có khả năng sẽ duy trì một chiến lược dựa trên ngưỡng, trong đó các cuộc tấn công trở nên có khả năng hơn nếu tình báo cho thấy Iran đang tái lập các năng lực mà Israel coi là vượt qua các ranh giới đỏ.
Khả năng có được một thỏa thuận ngoại giao toàn diện giữa Iran và Mỹ vẫn chưa có gì chắc chắn. Các cuộc đàm phán đã được nối lại vào đầu tháng 2/2026 là một biểu hiện tích cực những cũng chưa đem lại tiến triển thực chất nào bởi lập trường hai bên vẫn còn quá xa nhau và những vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết. Nếu không có sự đột phá trong đàm phán với sự nhượng bộ thực chất từ cả hai phía trong những vòng đàm phán tới, căng thẳng và xung đột mới có khả năng sẽ lại bùng phát với hệ quả toàn diện và lớn hơn nhiều các khủng hoảng từ trước đến nay.
Một yếu tố quan trọng có thể tác động đến khả năng leo thang căng thẳng là tình trạng nội bộ của Iran. Nếu bất ổn nội bộ tiếp tục leo thang, nó có thể tạo ra các kịch bản khó lường; một Iran không ổn định hoặc một Iran dưới áp lực nghiêm trọng có thể phản ứng theo những cách không thể đoán trước, bao gồm việc quyết định tăng tốc chương trình hạt nhân hoặc thực hiện các hành động quân sự khiêu khích nhằm chuyển hướng sự chú ý nội bộ.
Đối với quan hệ giữa các quốc gia ở Vùng Vịnh, sự rạn nứt giữa Arab Saudi và UAE có khả năng tiếp tục định hình động lực khu vực trong năm 2026. Mặc dù cả hai nước đều có động lực để tránh leo thang đầy đủ, những khác biệt cơ bản trong triết lý chiến lược và lợi ích quốc gia của họ có khả năng sẽ dẫn đến các cuộc cạnh tranh và xung đột thêm ở các đấu trường khác nhau, từ Yemen đến Sudan, Somalia và xa hơn. Sự phân kỳ này làm suy yếu sự gắn kết của Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh và có thể tạo ra các cơ hội cho các tác nhân bên ngoài, bao gồm Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Quốc, để mở rộng ảnh hưởng của họ.
Mối quan hệ giữa các quốc gia Vùng Vịnh và Iran có thể sẽ tiếp tục có đặc trưng bởi sự đối phó thận trọng thay vì đối đầu trực tiếp. Cả Arab Saudi và UAE đều có lợi ích trong việc tránh bị kéo vào một cuộc xung đột nóng to lớn giữa Iran và Israel cũng như giữa Iran và Mỹ. Cả hai nước đều đã đầu tư rất nhiều vào các kế hoạch chuyển đổi kinh tế của họ, trước hết là với các dự án AI, năng lượng và công nghệ quy mô lớn… mà một cuộc chiến khu vực sẽ đe dọa làm phá sản các ưu tiên quốc gia này. Do đó, họ có khả năng sẽ tiếp tục theo đuổi một chiến lược hai mặt, duy trì các kênh ngoại giao với Tehran trong khi cũng duy trì các liên minh an ninh với Washington và các đối tác phương Tây khác.
Ở Gaza, triển vọng hòa bình lâu dài vẫn còn khá xa vời. Mặc dù đã có một thỏa thuận ngừng bắn vào tháng 10/2025, Hamas đã từ chối cam kết giải giáp, còn Israel cũng đã trì hoãn rút lui thêm từ Gaza “cho đến khi tất cả các điều khoản của kế hoạch được thực hiện đầy đủ”. Sự bế tắc này có nghĩa là xung đột có thể bùng phát lại bất cứ lúc nào với khả năng lan rộng hơn. Tình hình ở Lebanon cũng vẫn mong manh, với các vi phạm thường xuyên của thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Hezbollah. Vấn đề giải giáp Hezbollah vẫn chưa được giải quyết căn bản và bất kỳ nỗ lực nào để cưỡng chế giải giáp nhóm này đều có thể dẫn đến xung đột nội bộ khó lường ở Lebanon.
Syria vẫn đang phải đối mặt với những thách thức to lớn trong việc chuyển đổi thời hậu Assad. Chính phủ mới của Ahmed al-Sharaa đang đứng trước đòi hỏi phải khởi xướng một quá trình hòa hợp toàn diện, thành lập một chính phủ đoàn kết quốc gia thực sự và soạn thảo một hiến pháp mới với sự tham gia rộng rãi từ tất cả các phe nhóm chính trị, sắc tộc và giáo phái. Nếu thất bại, tình hình ở quốc gia này sẽ vẫn diễn biến phức tạp và bất ổn còn kéo dài; căng thẳng giữa các cộng đồng Alawite và Sunni có thể leo thang thành bạo lực có tổ chức, và các nhóm dân tộc thiểu số khác có thể tìm kiếm các hình thức tự trị...
Ở Yemen, tình hình có khả năng sẽ tiếp tục phân mảnh: Các lực lượng ở miền Nam Yemen - cả hai đều phản đối phong trào Houthi được Iran hậu thuẫn kiểm soát miền bắc và miền Trung Yemen - đã bắt đầu tranh giành nhau để kiểm soát miền Nam Yemen, và có thể ly khai hoàn toàn. Sự cạnh tranh giữa Arab Saudi và UAE về Yemen có thể tạo ra sự bất ổn thêm, làm phức tạp thêm các nỗ lực để đạt được một giải pháp chính trị toàn diện. Lực lượng Houthi, mặc dù bị suy yếu, vẫn giữ kiểm soát các khu vực dân số đông đúc và có thể tiếp tục gây ra mối đe dọa an ninh hàng hải ở Biển Đỏ. Xung đột ở Sudan có thể còn tiếp tục lan rộng, với RSF hiện đang chuyển trọng tâm của họ sang Kordofan ở phía nam sau khi chiếm được El Fasher. Việc cung cấp vũ khí và hỗ trợ từ các tác nhân bên ngoài sẽ tiếp tục thúc đẩy xung đột. Khủng hoảng nhân đạo sẽ tiếp tục trầm trọng hơn, với hàng triệu người phải đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng và dịch bệnh. Sự liên kết giữa Libya và Sudan sẽ tiếp tục củng cố, tạo ra một vòng xoáy an ninh khu vực rộng hơn ảnh hưởng đến Bắc Phi và Sahel.
Trong khi đó, tại khu vực Sahel, tình hình an ninh cũng còn khả năng sẽ tiếp tục xấu đi khi các nhóm khủng bố mở rộng hoạt động của họ và giành được kiểm soát lớn hơn đối với lãnh thổ. Sự hiện diện của Nga trong khu vực, thông qua Quân đoàn Châu Phi, sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến diễn biến chính trị và an ninh trong khu vực này. Các chính quyền quân sự ở Mali, Burkina Faso và Niger sẽ tiếp tục đối mặt với những thách thức về tính hợp pháp và quản trị, với các cuộc biểu tình và bất ổn xã hội tiếp tục là một khả năng. Khủng hoảng nhân đạo sẽ tiếp tục sâu sắc hơn, với hàng triệu người cần viện trợ khẩn cấp và tài trợ vẫn ở mức thấp nghiêm trọng.
2026 – năm quyết định nhưng vẫn còn bất định
Năm 2026 hứa hẹn sẽ là một năm quyết định đối với Trung Đông, châu Phi. Khu vực này hiện dường như đang ở tại một điểm giao lịch sử, nơi các quyết định được đưa ra trong những tháng tới có thể định hình cục diện địa chính trị cho nhiều thập kỷ tới. Vấn đề hạt nhân Iran vẫn là vấn đề trung tâm, với nguy cơ cao về các cuộc xung đột bổ sung và hệ quả tiềm tàng sâu rộng đối với an ninh khu vực nói riêng và toàn cầu nói chung. Đặc biệt, sự suy yếu của “Trục kháng chiến” do Iran lãnh đạo cùng với sự thay đổi trong cán cân quyền lực khu vực đang tạo ra cả cơ hội và rủi ro.
Sự rạn nứt trong quan hệ giữa các nước có ảnh hưởng lớn tại Vùng Vịnh, đặc biệt là giữa Arab Saudi và UAE, tạo ra thêm một tình thế phức tạp khác trong bối cảnh tình hình vốn đã phức tạp. Các cuộc khủng hoảng nhân đạo đang diễn ra ở Sudan, Sahel và các địa điểm khác ở châu Phi đòi hỏi sự quan tâm và hành động khẩn cấp của rộng rãi cộng đồng quốc tế, nhưng dường như lại đang bị lãng quên trước các cuộc đối đầu địa chính trị lớn hơn. Tương tác giữa các động lực này - căng thẳng hạt nhân, xung đột ủy nhiệm, cạnh tranh khu vực, phân mảnh nhà nước và sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài – đã và đang tạo ra một môi trường có độ biến động cao và không thể đoán trước được.
Tuy nhiên, giữa những thách thức này, những điểm sáng vẫn tồn tại và đáng được ghi nhận. Sự phối hợp ngoại giao giữa nhiều nước Ả Rập là chưa từng có, những tiến bộ kinh tế ở vùng Vịnh, sự phục hồi thể chế ở Lebanon và những tiến bộ đáng ghi nhận để ổn định tình hình ở Syria cùng các nỗ lực phát triển năng lượng tái tạo ở Bắc Phi đều cho thấy rằng khu vực Trung Đông châu Phi hiện nay không chỉ là một địa điểm xung đột triền miên mà còn là nơi đang có những thay đổi và hy vọng. Những phát triển tích cực này cung cấp nền tảng mà các nỗ lực kiến tạo hòa bình có thể được xây dựng.
Trong bối cảnh đó, cộng đồng quốc tế cần tiếp tục tìm cách ngăn chặn leo thang, thúc đẩy các giải pháp ngoại giao và nỗ lực đóng góp giải quyết các cuộc khủng hoảng nhân đạo. Sự thành công trong việc điều hướng những thách thức này sẽ yêu cầu sự phối hợp chặt chẽ giữa các tác nhân khu vực và quốc tế, cam kết với ngoại giao kiên nhẫn và bền bỉ, và sẵn sàng đầu tư các nguồn lực đáng kể vào các nỗ lực hòa bình và phát triển. Hội đồng Hòa bình Gaza như Tổng thống Mỹ đã công bố tại Hội nghị Davos tháng 1/2026 vừa qua, với tất cả những tranh cãi và thách thức của nó, có thể trở thành một giải pháp thử nghiệm quan trọng không chỉ cho tương lai của Gaza mà cho cả cộng đồng quốc tế về cách thức tiếp cận giải quyết xung đột trong thế kỷ 21. Viễn cảnh tái thiết Gaza do Jared Kushner, con rể của Tổng thống Trump trình bày cho thấy “Rafah Mới” và “Gaza Mới” với những tòa nhà chọc trời lấp lánh, bãi biển nguyên sơ thơ mộng với khu nghỉ dưỡng cao cấp, khu công nghiệp hiện đại, và cơ sở hạ tầng giao thông tiên tiến, Gaza như miêu tả của Kushner, chính là một “viên ngọc chưa được khai thác” với tiềm năng trở thành một trung tâm thương mại và du lịch sôi động ở Địa Trung Hải.
Nếu thành công, Hội đồng Hòa bình Gaza có thể chứng minh rằng ngay cả những xung đột khó giải quyết nhất cũng có thể được giải quyết thông qua sự kết hợp của cam kết chính trị, nguồn lực tài chính, giám sát quốc tế và ý chí để ưu tiên nhu cầu của người dân bị ảnh hưởng. Nếu thất bại, nó sẽ nhắc nhở cộng đồng quốc tế rằng không có giải pháp dễ dàng và rằng hòa bình bền vững đòi hỏi nhiều hơn là tầm nhìn đầy tham vọng và nguồn lực dồi dào - nó đòi hỏi sự đồng thuận thực sự, tính hợp pháp quốc tế và, quan trọng nhất, tiếng nói và sự chấp thuận của những người mà các kế hoạch này hướng đến.
Những tháng tới sẽ rất quan trọng trong việc xác định liệu khu vực này có thể tránh được một cuộc xung đột toàn diện và bắt đầu trên con đường ổn định hơn, hay liệu nó sẽ bị cuốn sâu hơn vào các chu kỳ bạo lực và bất ổn. Kết quả sẽ phụ thuộc vào các quyết định được đưa ra bởi các nhà lãnh đạo khu vực, quốc tế với Mỹ có vai trò chủ chốt nhất và khả năng của tất cả các bên liên quan biết điều hòa lợi ích một cách hợp lý và thực sự đặt lợi ích dài hạn của người dân lên trên các tính toán chính trị ngắn hạn. Chỉ có thời gian mới cho biết liệu năm 2026 sẽ được ghi nhớ như một năm của đột phá hay một năm của cơ hội bị lãng phí.
Ngô Hoàng
In bài viết