BƯỚC TIẾN DÀI TỪ MỘT SÁNG KIẾN MỚI
Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 43 tháng 9/2023, với mong muốn tạo ra một diễn đàn cho các nhà lãnh đạo và học giả các nước thành viên ASEAN cùng các đối tác trao đổi bổ trợ cho các tiến trình hợp tác chính thức hiện có của Hiệp hội nhằm góp phần thúc đẩy, định hình con đường phát triển của ASEAN, Thủ tướng Việt Nam đã thông báo từ năm 2024, Việt Nam sẽ mở ra một diễn đàn đa phương thường niên mang tên Diễn đàn Tương lai ASEAN (ASEAN Future Forum - AFF).
Từ sáng kiến mang tầm nhìn chiến lược đó, AFF-1 đã được tổ chức vào ngày 23/4/2024; AFF-2 từ ngày 25-26/2/2025; và mới đây nhất là AFF-3 từ 8-10/6/2026. Như vậy, kể từ khi Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ra đời vào năm 1967, đây là lần đầu tiên khu vực có một diễn đàn thường niên mang tính đặc thù riêng biệt của ASEAN. Đáng chú ý hơn, khác với các diễn đàn đã và đang diễn ra tại khu vực, AFF là diễn đàn dành riêng cho ASEAN, của ASEAN, vì ASEAN và vì người dân là chủ thể trung tâm của ASEAN.
Trong ba năm qua, AFF đã có sự phát triển liên tục đáng ghi nhận với mục tiêu xuyên suốt là xây dựng cộng đồng ASEAN phát triển toàn diện, bền vững và hướng đến người dân là trung tâm. Điều đầu tiên và dễ thấy nhất là quy mô của Diễn đàn: Lần đầu chỉ diễn ra trong 1 ngày với tổng số đại biểu tham dự dưới 500 người; lần thứ hai kéo dài 1,5 ngày với trên 600 người tham dự; và lần thứ ba vừa qua kéo dài 3 ngày (hai ngày chính thức) với con số kỷ lục tổng cộng hơn 1.200 đại biểu, trong đó có 5 Thủ tướng các nước gồm Thủ tướng Việt Nam Lê Minh Hưng, Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone, Thủ tướng Campuchia Hun Manet, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul và Thủ tướng Timor Leste Kay Rala Xanana Gusmão cùng Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn. Ngoài ra, một loạt nước ASEAN và đối tác (Tổng thống Philippines, Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia, Singapore, Nhật Bản) đã gửi thông điệp chào mừng đến Diễn đàn. Tất cả thể hiện sức hút và ý nghĩa ngày càng lớn của Diễn đàn.
Về nội dung, AFF đầu tiên năm 2024 chủ yếu trao đổi về tình hình và các giải pháp đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển với bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, bảo đảm an sinh xã hội; cộng đồng doanh nghiệp đã chia sẻ nhiều ý tưởng kinh doanh, kết nối mạng lưới để tăng cường hợp tác đầu tư. Thông qua các khuyến nghị và sáng kiến được đề xuất, Diễn đàn góp phần cung cấp cơ sở tham khảo cho quá trình hoạch định chính sách, xây dựng các chiến lược và tầm nhìn phát triển dài hạn của ASEAN, hướng tới mục tiêu xây dựng một Cộng đồng ASEAN đoàn kết, tự cường, sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm.
AFF lần thứ hai năm 2025 đã đi sâu thảo luận về các xu hướng lớn tác động tới ASEAN và thế giới tới năm 2030; nhấn mạnh tầm quan trọng của vấn đề tự lực, tự cường, tự chủ chiến lược đối với mọi quốc gia, mọi tổ chức trên thế giới, trong đó có ASEAN; và khuyến nghị những giải pháp củng cố các nguyên tắc nền tảng của ASEAN nhằm ứng phó với các thách thức trong tương lai, bảo đảm an ninh toàn diện, thúc đẩy hòa bình trong một thế giới ngày càng phân mảnh.
Còn tại AFF lần thứ ba vừa qua, các cuộc trao đổi đã đi sâu vào những vấn đề mới nổi và dài hạn thực sự quan trọng với mỗi quốc gia thành viên và các đối tác. Năm nội dung thảo luận chính được giới chuyên gia ghi nhận bao gồm: (i) Khả năng phục hồi và đoàn kết của ASEAN; (ii) Động lực của các cường quốc lớn và phòng ngừa xung đột; (iii) Ứng dụng trí tuệ nhân tạo bao trùm; (iv) An ninh năng lượng và chuyển đổi xanh; và (v) Các mô hình phát triển mới cho nền kinh tế ASEAN. Đặc biệt, AFF lần này có nhiều điểm mới là lần đầu tiên tổ chức: (i) Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN (do Hà Nội chủ trì với hơn 250 đại biểu từ 25 địa phương thuộc ASEAN); (ii) Tọa đàm các chính đảng Đông Nam Á về "Vai trò của các chính đảng trong xây dựng Cộng đồng ASEAN"; (iii) Các phiên trao đổi về thanh niên ASEAN, cũng như tọa đàm về các vấn đề phát triển trong khu vực Tiểu vùng Mê Công như một động lực tăng trưởng mới của khu vực.
Thông qua các khuyến nghị và sáng kiến được đề xuất, tiến trình AFF đã góp phần cung cấp cơ sở tham khảo cho quá trình hoạch định chính sách, xây dựng các chiến lược và tầm nhìn phát triển dài hạn của ASEAN hướng tới mục tiêu xây dựng một Cộng đồng ASEAN đoàn kết, tự cường, sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm. Sau các kỳ tổ chức từ năm 2024 đến nay, AFF đã dần khẳng định vị thế là một trong những diễn đàn đối thoại chính sách quan trọng về tương lai của Hiệp hội, thu hút sự quan tâm rộng rãi của các nước thành viên và các đối tác của ASEAN.
TẦM NHÌN CHIẾN LƯỢC ĐƯỢC KHẲNG ĐỊNH
AFF lần thứ 3 tại Hà Nội vừa qua với chủ đề "Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, Thịnh vượng và Lấy người dân làm trung tâm" được dư luận đánh giá là bám sát Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN năm 2045, đồng thời phản ánh những giá trị cốt lõi mà ASEAN đang theo đuổi và định hướng cho tương lai của Hiệp hội trong giai đoạn tới. Chủ đề này cũng cho thấy sự nhạy bén, kịp thời của Việt Nam trong bối cảnh thế giới đang đứng trước nhiều biến động, phân mảnh và cạnh tranh chiến lược ngày càng phức tạp.
Trong bài phát biểu khai mạc sáng 9/6/2026, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã đặt ra một câu hỏi mang tính chiến lược: Trong một thế giới đang thay đổi sâu sắc, vấn đề không chỉ là ASEAN sẽ thích ứng ra sao, mà là ASEAN sẽ định hình thế nào cho tương lai của chính mình trong thế kỷ XXI?; và nhấn mạnh ba định hướng lớn cho Hiệp hội: Thứ nhất, ASEAN cần chuyển từ thích ứng sang chủ động định hình các xu hướng toàn cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực thương mại số, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi năng lượng và chuỗi cung ứng; Thứ hai, ASEAN cần trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo chứ không chỉ là trung tâm sản xuất; Thứ ba, ASEAN phải trở thành cộng đồng của người dân, không chỉ của các quốc gia. Đáng chú ý, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã khẳng định: “Thành tựu lớn nhất của ASEAN trong gần 60 năm qua là chứng minh với thế giới rằng khác biệt không dẫn đến chia rẽ, thống nhất không xóa bỏ đa dạng, và hội nhập không có nghĩa là mất bản sắc".
Trong dịp diễn ra AFF 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khi tiếp các Trưởng đoàn đã chia sẻ quan điểm về bốn vấn đề lớn: (i) Thế giới đang đổi khác, khu vực phải nghĩ khác; (ii) ASEAN phải giữ vững tài sản chiến lược, đồng thời đổi mới phương thức hoạt động; (iii) AFF góp phần bổ trợ cho các tiến trình hợp tác chính thức của ASEAN; và (iv) Đóng góp của Việt Nam trong ASEAN. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặc biệt nhấn mạnh một nguyên tắc mang tính nền tảng: “Thước đo thành công của ASEAN không nằm ở số lượng văn kiện được ký kết, mà ở những kết quả thực tế mang lại cho người dân, doanh nghiệp và các nền kinh tế thành viên”. Theo nhà nghiên cứu lịch sử và quốc phòng Đông Nam Á tại Malaysia Enzo Sim Hong Jun, phát biểu trên cho thấy Việt Nam đang nỗ lực chuyển dịch trọng tâm của Diễn đàn từ những thảo luận biểu tượng sang các hành động mang tính thực thi cao.
Một dấu ấn đặc biệt khác của AFF 2026 là sự kết nối chặt chẽ với khuôn khổ hợp tác song phương và đa phương. Nhân dịp tham dự Diễn đàn, Thủ tướng các nước Lào, Campuchia, Thái Lan và Timor Leste đã thực hiện các chuyến thăm chính thức Việt Nam, hội đàm và trao đổi sâu rộng với lãnh đạo cấp cao Việt Nam về những định hướng lớn và các biện pháp cụ thể nhằm củng cố quan hệ song phương. Nhân dịp này, Việt Nam và Thái Lan đã nhất trí chính thức bước vào giai đoạn "hành động" của quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện thông qua Chương trình Hành động 2026-2031, tập trung vào kết nối giao thông, logistics, chuỗi cung ứng, khoa học - công nghệ và giao lưu nhân dân.
Bên cạnh đó, Diễn đàn ASEAN - New Zealand về Hợp tác Tiểu vùng và Hội thảo ASEAN - Anh kỷ niệm 5 năm thiết lập Quan hệ Đối tác đối thoại (2021-2026) cũng đã được tổ chức trong khuôn khổ AFF 2026, nhằm thúc đẩy hợp tác giữa ASEAN với hai đối tác quan trọng. Đáng chú ý, lần đầu tiên một quan chức cấp cao của Bộ Ngoại giao Mỹ, Thứ trưởng thứ nhất Christopher Landau đã tham dự Diễn đàn và đồng chủ trì phiên thảo luận với chủ đề "Hoa Kỳ và ASEAN: Quan hệ đối tác mạnh mẽ và tự cường cho tương lai". Thứ trưởng Christopher Landau đã tái khẳng định cam kết mạnh mẽ của Washington đối với Việt Nam và ASEAN, nhấn mạnh ủng hộ một Việt Nam "vững mạnh, độc lập và thịnh vượng", đồng thời cam kết mở rộng hợp tác công nghệ và cơ sở hạ tầng. Đề cập đến khía cạnh an ninh, ông Landau khẳng định Hoa Kỳ ủng hộ duy trì hòa bình, ổn định, tự do hàng hải ở Biển Đông và sát cánh cùng ASEAN trong nỗ lực đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) phù hợp với luật pháp quốc tế.
TỪ THÀNH VIÊN CÓ TRÁCH NHIỆM ĐẾN VAI TRÒ DẪN DẮT
Trải qua hơn ba thập kỷ tham gia ASEAN, Việt Nam luôn coi ASEAN là một trong những ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại, an ninh, kinh tế và quốc phòng của mình; luôn nỗ lực hết mình vì một cộng đồng ASEAN đoàn kết, vững mạnh, có vai trò và vị thế ngày càng cao trong khu vực và trên thế giới. Con đường phát triển của Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập luôn gắn liền với ASEAN và đã gặt hái được nhiều thành tựu quan trọng trên tất cả các lĩnh vực. Ở chiều ngược lại, Việt Nam cũng luôn quan tâm không chỉ đóng góp ngày càng nhiều cho tổ chức khu vực này mà còn đang tiến đến dẫn dắt, định hình sự phát triển tương lai của ASEAN.
Như đã nêu trong phát biểu bế mạc Diễn đàn của Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung, các vấn đề trong chương trình nghị của AFF năm nay sự thực sự có ý nghĩa quan trọng với mỗi quốc gia thành viên ASEAN và các đối tác; có sự đồng bộ rõ nét giữa chủ đề AFF 2026 với chủ đề năm Chủ tịch ASEAN 2026 của Philippines. Các đại biểu tham dự cũng như dư luận quốc tế và khu vực đều nhất trí đánh giá việc Việt Nam chủ trì tổ chức một sự kiện ngày càng có tiếng vang như AFF cho thấy tầm ảnh hưởng và vị thế ngày càng cao của Việt Nam trong ASEAN, châu Á và trên thế giới.
Theo nhà phân tích Collins Chong Yew Keat thuộc Đại học Malaya (Malaysia), AFF 2026 đã trở thành một nền tảng chiến lược giúp ASEAN vượt qua tâm thế quản lý khủng hoảng để chuyển sang quy hoạch khu vực dài hạn, đồng thời nâng cao đáng kể vị thế ngoại giao của Việt Nam. Trong khi đó, Tiến sỹ Gnel Rattha (Campuchia) đánh giá AFF 2026 là "bước đột phá trong ngoại giao chính đảng từ song phương sang đa phương" và là "phòng thí nghiệm của những ý tưởng sáng tạo" về quản trị AI, công nghệ tài chính và an ninh năng lượng. Còn giáo sư Carl Thayer (Australia) thì đánh giá AFF 2026 tiếp tục khẳng định vai trò dẫn dắt của Việt Nam trong thúc đẩy đối thoại, hợp tác và định hình cấu trúc khu vực lấy ASEAN làm trung tâm.
Còn như ông Enzo Sim Hong Jun đánh giá, thành công của AFF 2026 đã góp phần nâng cao đáng kể vị thế của Việt Nam như một Trung tâm Ngoại giao năng động của khu vực; và điều này không chỉ nâng cao "sức mạnh mềm" của Việt Nam, mà còn giúp bảo vệ quyền tự chủ chiến lược của Việt Nam và các nước thành viên ASEAN khác trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng phức tạp hiện nay.
THÔNG ĐIỆP NGOẠI GIAO TOÀN DIỆN CỦA VIỆT NAM
Như ông Enzo Sim Hong Jun đã phân tích, “bằng cách đề xuất và duy trì diễn đàn AFF như một nền tảng thường niên bổ trợ cho các quy trình chính thức của ASEAN, Việt Nam đã giành được quyền định hình các cuộc thảo luận trước khi chúng trở thành lập trường chính thức của khối”.
Khi đặt AFF 2026 trong tổng thể chuỗi hoạt động đối ngoại quan trọng gần đây của Việt Nam sẽ thấy hết tầm vóc thông điệp mà Hà Nội muốn chuyển tải. Tại Đối thoại Shangri-la cuối tháng 5/2026, diễn đàn an ninh khu vực châu Á uy tín nhất, người đứng đầu Đảng và Nhà nước Việt Nam đã có bài phát biểu dẫn đề định vị Việt Nam như một tiếng nói độc lập, không nghiêng về phe nào, nhưng sẵn sàng đề xuất giải pháp cho các vấn đề an ninh khu vực. Tại AFF 2026 ở Hà Nội chỉ hơn một tuần sau đó, người đứng đầu Chính phủ Việt Nam giới thiệu tiếp Tầm nhìn về một ASEAN tự cường, có khả năng định hình luật chơi chứ không chỉ thích ứng.
Cả hai sự kiện đều củng cố hình ảnh Việt Nam như một quốc gia có tầm nhìn và ý chí kiến tạo, không chỉ là nước tham gia thụ động. Hai sự kiện diễn ra kế tiếp nhau trong vòng mươi ngày thực sự đã bổ sung cho nhau, tạo nên một thông điệp ngoại giao toàn diện của Việt Nam với thế giới: Hòa bình là điều kiện cho phát triển, và Phát triển là nền tảng cho hòa bình bền vững.
Ngô Tiến Long, UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam
In bài viết